بادام با نام علمی Prunus amygdalus یکی از گیاهان تیره گل سرخ متعلق به دو لپه‌ایها می‌باشد. بادام یک درخت بومی آسیای غربی ، کرانه جنوبی دریای مدیترانه و مراکش است. این درخت اندازه ای متوسط ، برگهای نیزه‌ای با حاشیه دندانه‌دار و دارای گل در اوایل بهار است. میوه آن یک شفت با پوشش خارجی پرزدار است که برون‌بر نامیده می‌شود و پوسته سخت و شبکه‌دار یا درون‌بر را دربر‌می‌گیرد. دانه آن یک مغز است که بوسیله این پوششها محصور می‌گردد.

مشخصات گیاه شناسی

درخت به ارتفاع تا 8 متر ، شاخه‌های جوان بدون کرک ، اول سبز و بعد قهوه‌ای مایل به قرمز. شاخه‌های سال گذشته خاکستری ، برگها تخم مرغی- نیزه‌ای ، نیزه‌ای یا بیضی کشیده ، به طول تا 10 ساتیمتر و عرض 2 تا 3 سانتیمتر ، قاعده گوه‌ای پهن تا مورب ، نوک باریک ، نوک کشیده و یا به ندرت نوک کند ، سطح فوقانی برگ بدون کرک ، سطح تحتانی برگ بدون کرک یا با مقدار کمی کرک در اوایل سبز شدن ، حاشیه برگ دندانه‌ای- اره‌ای همراه با یک غده کوچک روی هر دندانه است.

دمبرگ 1 تا 2 سانتیمتر ، گل درشت به قطر تا 4 سانتیمتر ، سفید یا صورتی ، دمگل کوتاه حداکثر تا 5 میلیمتر. میوه تخم مرغی مورب تا تخم مرغی کشیده به طول 2.5 تا 5 سانتی متر و 1.5 تا 3 سانتی متر عرض ، دارای نوک کشیده ، پوشیده از کرکهای مخملی خاکستری ،‌ هسته قایقی شکل ، بدون شیار طوی مشخص ، سوراخ‌دار و گاهی دارای شیار کوچک در قاعده و فصل گلدهی اواخر زمستان و اوایل بهار می‌باشد.

پراکندگی جغرافیایی

گیاه متعلق به منطقه ایرانو- تورانی ، ترکیه ، ایران ، قفقاز ، آسیای مرکزی و شما آفریقا. نمونه تیپ از موریتانی واقع در شمال افریقا ، پراکندگی آن در ایران در شمال غرب و غرب می باشد.

انواع بادام

دو نوع درخت بادام وجود دارد یک نوع دارای گلهای صورتی بادام شیرین تولید می‌کند و نوع دیگر آن با گلهای سفید بادام تلخ دارد. مغز نوع اول حاوی روغن نافرار و امولسیون است. تا اوایل قرن بیستم از آن به صورت خوراکی در پزشکی استفاده می‌شد اما به این شرط که بادام نوع تلخ به آن اضافه نشده بود. در پزشکی نوین هم نسبتا متداول بود اما پزشکان دیگر آنرا تجویز نکردند. بادام تلخ نسبتا پهن‌تر و کوتاه‌تر از نوع شیرین است و حاوی تقریبا 50 درصد روغن نافرار موجود در بادامهای شیرین می‌باشد. همچنین دارای امولسیون مخمر است که در حضور آب روی آمیگدالین و گلوکوئید اثر کرده ، تولید گلوکز ، سیانور و روغن عصاره‌ای بادام تلخ یا بنزالدئید می‌کند. ممکن است بادامهای تلخ بین 6 تا 8 درصد سیانید هیدروژن تولید نمایند.

بادام شیرین عملا فاقد نشاسته است بنابراین می‌توان از آن در تهیه کیک و بیسکویت برای بیماران دیابتی یا هر نوع دیگری از بیماریهای قندی استفاده کرد. همچنین عصاره بادام می‌تواند جایگزین مناسبی برای عصاره وانیل دربین بیماران دیابتی باشد. هر دو نوع بادام تلخ و شیرین بومی خاورمیانه است، اما قرنهاست که در اروپا و آمریکا نیز کاشته می‌شود. کالیفرنیا از زمان عرضه بادام در اواسط دهه اول قرن هجدهم ، بزرگترین تولید کننده این محصول به حساب آمده است و بادام هفتمین ماده غذایی صادراتی کلان کالیفرنیا محسوب می‌شود. بعد از کالیفرنیا دومین تولید کننده بزرگ بادام کشور اسپانیا است که انواع تجاری و عظیم بادامهای شیرین را تولید می‌کند.

ابعاد فرهنگــــــــی

بادام در بعضی از فرهنگها بسیار مقدس است. در بین یهودیان به علت گل آوری زود هنگام آن نماد هشیاری و تعهد می‌باشد در حالی که برای مردم چین نماد اندوه جاودانی و زیبایی زنان به حساب می‌آید. نمادگرایان مسیحی اغلب از شاخه‌های بادام به عنوان سمبلی برای تولد مسیح از مریم باکره استفاده می کنند. نقاشیها بیشتر شامل بادامهایی است که مسیح را در کودکی احاطه کرده‌اند و نمادی برای حضرت مریم می‌باشد. بادام بسیار مورد علاقه فراعنه مصر بوده است و آنها طعم بادام را در نان خود بسیار دوست داشتند. بادام در فرهنگ نژادی مناطق مختلف جایگاه مهمی داشته است. رومیها بادام را در مراسم عروسی به عنوان سمبل خوشبختی و باروری به عروس و داماد هدیه می‌دادند. این سنت هنوز هم در ایتالیا رواج دارد.

خواص دارویی

شیره میوه بادام با شکر سرفه را آسان و سینه و حنجره را نرم می‌کند و برای تنگی نفس و سینه پهلو مفید است و از خونریزی ریوی جلوگیری می‌کند. اگر پوست سخت میوه بادام را که سوخته و به سر حد خاکستر شدن نرسیده باشد گرد دندان نموده و به دندانهای خود بمالید لثه و دندان را محکم می‌کند و دندان را سفید می‌کند. بادام به سبب لعابی که دارد جهت زخم روده و مثانه و اسهال و پیچش شکم مفید است. مربای بادام در چاق کردن افراد لاغر اثری معجزه آسا دارد. مغز کهنه و فاسد شده بادام باعث زیاد شدن غم و غصه شده و اشتها را سد می‌کند و اگر ایجاد قی نکند تولید غش خواهد نمود.

کاشت:
بهترین زمان کاشت نهال بادام در اواخر پاییز بعد از ریزش برگهای نهال ها می باشد.در محل های با زمستان های خیلی سرد این عمل ممکن است در اواخر زمستان یا اوائل بهار صورت گیرد. بعد از آماده کردن زمین شامل شخم و دیسک و در صورت لزوم تسطیح و دادن کود های آلی و شیمیایی، محل کاشت درخت روی ردیفها مشخص شده و گود برداری میشود.
قبل از کاشت نهال لازم است مقداری خاک مرغوب در ته گودال ریخته و سپس ریشه های نهال جوان را روی خاک تازه قرار داده و با خاک اطراف آنرا به نحوی پوشاند که محل طوقه گیاه هم سطح خاک قرار گیرد و محل پیوند بیرون از خاک باشد، خاک اطراف نهال ها بلافاصله بعد از کاشت بایستی فشرده شده تا ریشه ها خوب به خاک بچسبند. نهال باید طوری کاشته شود که جوانه (محل پیوند) در جنوب غربی درخت واقع شود،این حالت میتواند از آفتاب سوختگی جلوگیری کند.
آبیاری بلافاصله بعد از کاشت لازم میباشد. نهال های جوان باید دارای چوب،پوست و ریشه های سالم باشند.نهال ها ممکن است توسط خود باغ دار تهیه شوند، در غیر اینصورت نهال ها باید از محلی مطمئن و با علم به نوع رقم و پایه تهیه گردند. همیشه توصیه می شود پول بیشتری برای تهیه ی نهال های مرغوب پرداخته شود و از خرید نهال های ارزان قیمت از منابع نامطمئن پرهیز گردد. در محل های بادگیر ، احداث بادشکن قبل از احداث باغ ضروری است.
برای نگهداری نهال جوان بهتر است از قیم استفاده نمود. اگرچه سیستم کاشت میتواند به شکلهای مختلف باشد ولی سیستم مربّعی بیشتر مرسوم است. فاصله ی بین درختان بسته به نوع رقم، پایه، حاصلخیزی خاک و سیستم آبیاری متفاوت است. فاصله ی ۵×۵ متر برای ارقام پیوند شده بر روی پایه های هلو و هیبریدهای هلو × بادام در نظر گرفته شده است. فاصله ی کاشت در مورد پایه ی بادام بیشتر (۸-۶) متر و در بادام کاری دیم تراکم کاشت در واحد سطح کمتر خواهد بود.

هرس و هدایت:
هرس بادام شامل دو نوع شکل دهی و بارد هی میباشد. هرس شکل دهی در سالهای اولیه بعد از کاشت نهال صورت میگیرد و هرس بار دهی(تکمیلی) بعد از استقرار شکل درخت و شروع بار دهی صورت می گیرد. هرس شکل دهی بلافاصله بعد از کاشت نهال شروع میشود.در این زمان شاخه های پایینی را از ارتفاع دلخواه قطع می کنند. معمولاً درخت را از ارتفاع یک متری قطع میکنند و در صورتی که شاخه های اضافی روی نهال رشد کرده باشد آنها را قطع می نمایند، بجز شاخه های اصلی که در فاصلهی ۱۵-۱۰ سانتیمتری از انتهای تنه ی اصلی در جهات مختلف انتخاب می شوند.
در تابستان سال اول، شاخه های رشد یافته در محل های ناخواسته و پا جوش ها قبل از اینکه طویل شوند قطع میشوند.در زمستان سال دوم هرس هدایتی درخت برای فرم دادن شاخه های ثانویه در فاصله ی ۶۰-۵۰ سانتیمتری شاخه های اصلی ادامه می یابد. عمل هرس در زمستان سال سوم و چهارم بعد از کاشت نیز انجام میشود تا سرانجام درخت دارای ۳تا۴ شاخه ی اصلی و هر شاخه ی اصلی دارای ۷-۵ شاخه ی فرعی باشد. جهت نفوذ بیشتر نور معمولاً مرکز درخت را از شاخه خالی میکنند.
در زمان بار دهی درخت،هرس منحصر به حذف شاخه های مریض ،خشکیده و شاخه هایی که در جهت نامناسب رشد میکنند،میشود. گلهای بادام معمولاً روی شاخک هایی که معمولاً ۵ سال عمر میکنند شکل میگیرند.بنابراین هر ساله ، هرس به منظور جانشین کردن این شاخک ها و حذف شاخک های مسن و تحریک به تولید شاخک های جدید بایستی صورت گیرد.
در درختان مسن بادام که سالم بوده ولی محصول کم تولید میکنند،نوعی هرس جوان سازی انجام میگیرد.در این نوع هرس شاخه های اصلی بریده می شوند. در اثر این هرس سنگین، تعداد زیادی شاخه ی جدید در بهار رشد میکنند که از آنها برای جانشینی شاخه های پیر استفاده میشود.

تغذیه و کود دهی:
بادام مانند هر گیاه دیگر به عناصر غذایی نیاز دارد.از عناصر غذایی پر مصرف،ازت، پتاسیم و فسفر اهمیت بیشتری دارند. کمبود ازت در بادام به صورت برگهای رنگ پریده، کوچک، قدرت کم،خشکی شاخه های کوچک، کاهش تعداد میوه در درخت و کاهش محصول ظهور می یابد. تأمین ازت به صورت اوه باعث افزایش راندمان گرده افشانی و بستن میوه شده و در نتیجه محصول افزایش می یابد.یک دستور کلی شامل کاربرد Kg 200در هکتار پتاسیم و فسفر قبل از کاشت و بعداً Kg 120-100ازت و ۶۰-۵۰ کیلوگرم فسفر و پتاسیم در هکتار همه ساله در باغ می باشد. فسفر و پتاسیم معمولاً در اوائل زمستان به خاک اضافه می شود.ازت به سه قسمت تقسیم شده و در سه مرحله ی بهمن، اسفند و اواخر فروردین ماه به گیاه داده می شود. از عناصر کم مصرف کمبود روی، مس و بور بیشتر گزارش شده است. کمبود عنصر روی باعث تولید برگ های کوچک در بادام و زردی بین رگ برگی در برگها میشود. پاشیدن سولفات روی به میزان۸/۶ تا ۳/۱۱ کیلوگرم در ۳۷۸ لیتر آب در فصل استراحت نباتی نتیجه ی مثبت داده است.
در حالت کمبود مس، علائم به صورت رشد کم، پوست خشک و چروکیدگی مغز بادام ظاهر میگردد.پاشیدن EDTA مس بر روی شاخ و برگ در رفع کمبود موثر بوده است. سوختگی نوک برگ ها معمولاً در اثر کمبود عنصر بور مشاهده می گردد. کاربرد براکس در خاک به میزان ۶۶ تا ۱۱۲ کیلوگرم در هکتار علائم کمبود را بر طرف میکند. این مقدار بور برای مدت چهار سال کافی است.
یکی از راه های تشخیص کمبود در بادام تجزیه ی برگی می باشد. اگر چه مقدار عناصر موجود در برگ در ماه های مختلف و شرایط گوناگون ممکن است متفاوت باشد، به هر حال بهترین زمان برداشت نمونه برگی در ماههای خرداد و تیر می باشد.
سوریا و همکاران(۱۹۸۲) بیشترین محصول را موقعی بدست آوردند که برگها حاوی ۷/۲ درصد ازت، ۳۵/۱ درصد فسفر، ۲۵/۱ درصد پتاسیم، ۱۵/۳ درصد کلسیم،۹۵/۰ درصد منیزیم، ۱۰۰ قسمت در میلیون آهن، ۵۷ قسمت در میلیون منگنز و ۳۶ قسمت در میلیون روی بودند.

گل دهی:
درختان حاصل از کشت بذر قبل از گل دادن دارای یک دوره جوانی هستند. خصوصیات دوره ی جوانی ، برگهای کوچکتر ،رشد حالت بوته ای و گاهی اوقات خاردار بودن میباشد.در درختان پیوندی نیز دوره ی جوانی دیده میشود ولی طول مدت آن خیلی کوتاهتر است. به طور کلی بسته به رقم بعد از ۵-۳ سال و گاهی بیشتر بادام وارد مرحله بار دهی میشود.
گل انگیزی در سال قبل از شکوفایی گلها در ماههای اردیبهشت و خرداد اتّفاق می افتد.گل آغازی یا تشکیل اجزای گل به صورت جنینی در داخل جوانه ی گل، در مرداد اتّفاق می افتد و تا آغاز پاییز اجزای اولیه ی گل در داخل جوانه ی گل ظاهر میشوند. تشکیل دانه ی گرده در طول زمستان(دی و بهمن) اتّفاق می افتد، در حالیکه بلوغ تخمدان،بر خلاف سایر گیاهان جنس رزاسه، درست قبل از گل دهی رخ می دهد. گلها قبل از برگها در اواخر زمستان یا اوائل بهار ظاهر میشوند.جوانه های گل بادام شبیه به جوانه ی گل هلو می باشد،یعنی منفرد،بدون برگ و همیشه در وضعیت جانبی بر روی شاخه قرار می گیرند نه انتهای ساقه .
جوانه های گل بر روی سه نوع شاخه قرارمیگیرند:
۱٫ در اطراف شاخک های کوتاه به طول ۱۰-۳ سانتیمتر ، با کمتر از ۸ گره که معمولاً ۵-۱ جوانه ی گل دارند.
۲٫ بر روی شاخک های طویل تر یا شاخه های کوتاه با ۲۵-۸گره .
۳٫ بر روی شاخه های طویل با بیش از ۲۵ گره،معمولاً در قسمت انتهایی این شاخه ها جوانه های گل به صورت کروی در کنار جوانه های رویشی قرار میگیرند.
زمان و طول دوره ی گل دهی بسته به رقم و شرایط آب و هوایی متفاوت می باشد و ممکن است از ۱۰ تا ۳۰ روز متفاوت باشد. بادام نیاز به تنک گل و میوه ندارد. تشکیل میوه زیاد در درختان سالم سبب تناوب بار دهی نمیشود.با این حال در بعضی از ارقام بادام پدیده ی سال آوری دیده میشود.

گرده افشانی:
بیشتر ارقام بادام دگر گرده افشان بوده و برای میوه دهی نیاز به ارقام دیگر دارند.معمولاً برای انجام عمل گرده افشانی از دو رقم گرده زا استفاده می شود . یکی از ارقام گرده زا کمی قبل از رقم اصلی گل می هد و رقم دیگر کمی بعد از رقم اصلی تولید گل می نماید . این حالت باعث می شود که رقم اصلی در تمام طول گلدهی اش گرده ی کافی در اختیار داشته باشد . گرده افشانی موثر هنگامی اتفاق می افتد که به ازاء هر ردیف از ارقام اصلییک ردیفدرخت گرده زا کاشته شود . درصد درختان گرده زا به میزان ۱۵-۲۰ % که اغلب برای سایر درختان میوه نتایج رضایت بخشی می دهد برای درختان بادام کافی نیست .
عمل انتقال دانه ی گرده بر روی کلاله ی مادگی بیشتر توسط زنبور های عسل صورت میگیرد. بنابراین قرار دادن کندوی عسل در باغ راندمان گرده افشانی را افزایش میدهد. معمولاً۱تا۲ کندو در هکتار کافی است. در شرایط غیر عادی( درجه حرارت پایین،باد و وجود گیاهان رقیب) برای حصول اطمینان وجود ۴تا۵ کندو در هکتار لازم است.

باروری:
در ارقام خود ناسازگار، جوانه زنی دانه ی گرده برروی کلاله ی مادگی مختل شده و یا به تأخیر می افتد.حتی آنها که موفق به جوانه زنی میشوند،امکان رشد لوله ی گرده درون خامه وجود ندارد و یا اینکه این عمل بسیار کند صورت میگیرد.
برای جوانه زنی و رشد لوله ی گرده درجه حرارتoc 23-15 مورد نیاز است.این مقدار پایین تر از حدی است که برای درختان میوه خزان دار لازم می باشد. البته این درجه حرارت به نوع رقم بستگی دارد.لورتی و وتی (۱۹۸۴) مشاهده کردندکه جوانه زنی لوله گرده در رقم زود گل کاپاریل حتی در دمای پاین تر ( oc 6-2) نیزانجام میگیرد.زمان جوانه زنی و رشد لوله ی گرده حدود سه روز طول میکشد.البته این موضوع به درجه حرارت و رقم بستگی دارد.به عنوان مثال رشد لوله ی گرده در oc15سه برابر بیشتر از رشد آن در oc10بوده است. دوره ی پذیرش کلاله ی مادگی ۵-۳ روز میباشد. در مرحله ی ریزش گل برگها، درجه حرارت کمتر از یک درجه سانتیگراد باعث از بین رفتن خامه و تخمک ها میشود. معمولاً از دو تخمک فقط ی تخمک تلقیح میشود،البته این موضوع هم به نوع رقم و شرایط آب و هوایی بستگی دارد.

ریزش گل و میوه:
در درخت بادام میزان بالای تشکیل میوه مطلوب است زیرا کوچکتر شدن اندازه ی میوه ها عیب محسوب نمیشود . به غیر از گلهایی که به علت عدم باروری ، نقص و تخمک های ناقص خیلی زود ریزش میکنند،بعد از باروری، میوه های بادام در سه مرحله ی دیگر ریزش مینمایند. این مراحل عبارتند از: ۱). بلافاصله بعد از باروری ۲). حدود ۳۰ روز بعد از گل دهی ۳). ۴۵ روز بعد از گل دهی (فروردین ماه) .
گرچه ریزش گل و میوه همیشه اتفاق می افتد ولی چگونگی نگهداری و مراقبت از باغ میتواند موجب تقلیل این ریزش ها در مراحل مختلف شود. معمولاً ۳۵- ۱۵ % کل گلها تبدیل به میوه قابل برداشت میشوند . تنک گل و میوه در درختان بادام ضروری نیست .
منبع : کتاب پرورش بادام/علی تهرانی فر/ محمد کافی/ محمود عدلی