دامنه انتشار

در اغلب نقاط کشور به حالت خودرو و نیمه خودرو می روید تبریز – صائین قلعه

(بومادران)

كاشت بومادران :

بومادران در طول رویش به شرایط اقلیمی خاصی نیاز ندارد و تقریبا در هر اقلیمی رویش می‌کند. بومادران در مناطق گرم و آفتابی گلهای بیشتری تولید می‌نماید. خاکهای سبک شنی برای کشت این گیاه مناسب است.
آماده سازی خاک :
تناسب مقدار عناصر اصلی نظیر ازت ، فسفر و پتاس نقش عمده‌ای در افزایش پیکر رویشی گیاه و همچنین در افزایش اسانس آنها دارد.
تاریخ و فواصل کاشت :
زمان مناسب برای کشت مستقیم گیاه در زمین اصلی اواخر تابستان - اوایل پائیز است. در این روش بذور در ردیفهایی به فاصله 40 تا 50 سانتیمتر در زمین اصلی کشت می‌شوند. برای هر هکتار زمین به 2 تا 3 کیلوگرم بذر نیاز است. زمان مناسب برای کشت غیر مستقیم اوایل بهار است. برای این کار بذور در ردیفهای به فاصله 5 تا 20 سانتیمتر در خزانه هوای آزاد کشت می‌شوند. سپس نشاء‌ها در زمین اصلی در ردیفهایی به فاصله 60 سانتیمتر و فاصله دو بوته در طول ردیف 25 تا 30 سانتیمتر کشت می‌شوند.
فصل پائیز زمان مناسبی برای تکثیر رویشی بومادران می‌باشد. در این روش بوته‌ها در ردیفهایی به فاصله 60 سانتیمتر کشت می‌شوند فاصله دو بوته از یکدیگر 25 تا 30 سانتیمتر مناسب است. بومادران 4 تا 5 سال در زمین باقی می‌ماند. گیاهانی که دوره رویشی کوتاهی دارند برای تناوب کشت با بومادران مناسب‌ترند زیرا پس از برداشت آنها زمان کافی برای آماده ساختن زمین وجود خواهد داشت.
کاشت
کشت و تکثیر بومادران توسط بذر و به شکل رویشی نیز انجام می گیرد. تکثیر توسط بذر به دو روش مستقیم و غیر مستقیم صورت می‌گیرد.
    * کشت مستقیم: بذور به صورت ردیفی در زمین اصلی که بستر آن برای کشت بومادران آماده شده است کشت می‌شوند.
    * کشت غیر مستقیم: بذور را در زمان مناسب در خزانه هوای آزاد کشت می‌کنند. عمق بذر در موقع کاشت نباید بیشتر از 0.5 سانتیمتر باشد. پس از آبیاری منظم و وجین علفهای هرز سطح خزانه اوایل پائیز می‌توان نشاء‌ها را به زمین اصلی منتقل نمود.
    * تکثیر رویشی: تکثیر رویشی گیاه از طریق تقسیم بوته صورت می‌پذیرد. گیاهان 4 تا 5 ساله را در فصل پائیز از خاک خارج می‌کنند. سپس هر گیاه را به 2 تا 4 بوته تقسیم و در زمین مورد نظر کشت می‌نمایند.
 
داشت :
رشد اولیه بو مادران بسیار کند می‌باشد. از این رو مبارزه مکانیکی و شیمیایی با علفهای هرز ضرورت دارد. در سال اول رویش می‌توان از علف‌کش کرب (Kerb) به مقدار 4 کیلوگرم در هکتار استفاده کرد. از آفات گیاه سنهای لکه‌دار (Lygus spp) با مکیدن شیره گیاه سبب ضعیف شدن گیاهان می‌گردند. لارو نوعی پروانه (Hemimene Petriverella) از ریشه این گیاه تغذیه می‌کند که در صورت پیشروی و عدم مبارزه با آنها صدمات زیادی به محصول وارد خواهند کرد.
برداشت
در صورتی که گیاهان بطور غیر مستقیم کشت و در فصل پائیز به زمین اصلی منتقل شده باشند یکسال پس از کاشت (از سال دوم) به گل می‌نشیند و می‌توان محصول را برداشت کرد. چنانچه گیاهان بطور مستقیم کشت شده باشند، محصول از سال سوم قابل برداشت خواهد بود. چون گیاهان در مرحله گلدهی از بیشترین مقدار ماده موثره برخوردارند، این مرحله زمان مناسبی برای برداشت گلها و پیکر رویشی (ساقه‌ها و شاخه‌های جوان) بومادران است. هنگام جمع آوری گلها باید آنها را به همراه دمگل به طول 3 تا 4 سانتی متر برداشت کرد.
اندامهای برداشت شده را می توان در سایه و یا با استفاده از خشک‌کنهای الکتریکی در دمای 30 تا 40 درجه سانتیگراد خشک نمود. کوتاهی در خشک کردن اندامها سبب تغییر رنگ گلها و پیکر رویشی گیاهان و در نتیجه سبب کاهش شدید مقدار ماده موثر گیاه می‌شود. از سال دوم رویش مقدار پیکر رویشی خشک شده بین 1 تا 4 تن در هکتار است. نسبت پیکر رویشی تازه به خشک 4 به 1 و نسبت گلهای تازه به خشک 6 به 1 می‌باشد. مقدار اسانس 3 تا 5 کیلوگرم در هکتار است که به روش تقطیر با آب و بخار استخراج می‌شود.
دامنه انتشار
البرز ، رژیون دماوند ، اشتران کوه ، ارومیه ، تبریز، گچسر ، کندوان ، پل زنگوله، راه گرگان به مشهد ، جنگل گلستان ، پلور

زيره سياه :         Carum carvi,Apium carvi Crantz.

شرح گیاه :

گیاهی دو ساله ، بی کرک ، به ارتفاع 30 تا 60 سانتی متر و دارای ساقه توخالی ، شیاردار و منشعب از قاعده است، ریشه ای راست، دوکی شکل ، گوشتدار و برگهائی با بریدگیهای نازک ، نخی شکل و به رنگ سبز روشن دارد. برگهای قاعده ساقه آن به دمبرگ کوتاه و منتهی به غلاف مشخص ، ختم می شود به علاوه بریدگی پهنک برگها، به صورتی است که کوتاهتر و نازک تر از بریدگی نازک، برگهای فوقانی جلوه می کند. گلهای آن کوچک ، سفید یا صورتی و مجتمع به صورت چتر مرکب است.میوه اش بیضی شکل از نوع شیزوکارپ به طول 4 تا 6 میلیمتر به قطر 1 تا 5/1 میلی متر ، بی کرک ، به رنگ قهوه ای شکلاتی یا قهوه ای مایل به زرد و شفاف است. میوه زیره سیاه بوی مطبوعی دارد که ناشی از وجود اسانس در آنها می باشد. اسانس پس از ساخته شدن در حفره های مخصوص ( از نوع شیزون) ذخیره میشود.

نیاز اکولوژیکی :

زیره سیاه اغلب بطور وحشی در نواحی مرتفع و مرطوب می روید. بذور در دمای 7 تا 9 درجه سانتی گراد شروع به رویش می کنند. این گیاه در طول رشد و نمو به درجه حرارت زیاد نیاز ندارد. درجه حرارت مطلوب برای گل دهی و تشکیل میوه بین 16 تا 20 درجه سانتی گراد است. زیره سیاه در طول رویش به آب فراوان نیاز دارد. در صورتیکه آب کافی به آن نرسد در سال دوم رویش محصولی حاصل نخواهد شد. بیشترین نیاز گیاه به آب در مرحله ساقه دهی و تشکیل گل می باشد. زیره سیاه را تقریباً در هر نوع خاکی می توان کشت کرد. اما برای تولید انبوه گیاه به مقادیر فراوان مواد و عناصر غذایی، ضخامت زیاد سطح زمین و رطوبت کافی نیاز دارد. خاکهای اسیدی و همچنین خاک های بسیار نرم شنی که قادر به حفظ آب نیستند برای کشت این گیاه مناسب نمی باشند. خاکهای با بافت متوسط (رسی – شنی) برای تولید انبوه این گیاه توصیه می شود. گیاهان یکساله در مقایسه با گیاهان دو ساله با تاخیر به محصول می نشینند. همچنین گیاهان یکساله به گرما و آب بیشتری نسبت به گیاهان دو ساله نیاز دارند. PH خاک برای زیره سیاه بین 8/4 تا 8/7 مناسب است.

آماده سازی خاک:

زیره سیاه به خاکهای مرطوب و با ساختمانی نرم و یکنواخت نیاز دارد. انجام شخم عمیق در فصل پائیز و افزودن مواد و عناصر غذایی مورد نیاز به زمینهایی که این گیاه در آن کشت می شود ضروری است. لذا در فصل پائیز هنگام آماده ساختن خاک 50 تا 70 کیلوگرم در هکتار فسفر و 50 تا 80 کیلوگرم در هکتار پتاس به زمین می افزایند. اوایل بهار پس از شکستن سله ها و خرد کردن کلوخه ها با دیسک نسبت به تسطیح زمین و افزودن 50 تا 60 کیلوگرم در هکتار ازت اقدام می نمایند و بستر خاک را برای کاشت بذور کاملاً آماده می نمایند. بطورکلی خاک سطحی که در مجاورت بذور قرار می گیرد باید دارای ذراتی کوچک و متراکم و خاک عمقی نرم و پوک باشد. همواره باید توجه داشت که هنگام کار در فصل بهار از وسایلی که سبب کاهش رطوبت خاک می گردند استفاده نشود.

تاریخ و فواصل کاشت :

کاشت این گیاه در زمان مناسب نقش موثری در افزایش عملکرد دارد. در بعضی از کشورها زیره سیاه را معمولاً اوایل تابستان و یا حتی اواخر تابستان (مرداد – شهریور) کشت می کنند ولی اوایل بهار (یا اواخر اسفند) زمان مناسب تری برای کاشت زیره سیاه است. تاخیر کاشت سبب میشود که برگهای طوقه ای در سال اول رویش به اندازه نهائی خود نرسند که در چنین شرایطی از مقدار محصول بشدت کاسته خواهد شد. به هر حال کاشت زیره سیاه بستگی به کیفیت کاشت (به صورت منفرد یا مخلوط) دارد. چنانچه کاشت زیره سیاه ه صورت منفرد و بدون کاشت توام با گیاه دیگر انجام شود(گیاه دو ساله) معمولاً فاصله ردیفهای کاشت بین 30 تا 40 سانتی متر مناسب است و تعداد 80 تا 100 بذر در هر متر طول ردیف نیز مناسب خواهد بود. در این شرایط مقدار بذر مورد نیاز برای هر هکتار زمین 10 تا 12 کیلوگرم کافی خواهد بود. برای کشت زیره سیاه یکساله ، معمولاً فاصله ردیفهای کاشت بین 20 تا 25 سانتی متر مناسب است. تعداد بذر در هر متر طول ردیف همان مقدار که برای گیاهان دو ساله بیان شد، مناسب است. کشت گیاهان دو ساله در ردیفهای کمتر از مقدار ذکر شده (30 تا 40 سانتی متر) و همچنین استفاده از مقدار بیشتری بذر برای هر هکتار زمین مناسب نیست و درعملکرد محصول تاثیر چندانی نیز نخواهد داشت. عمق بذر در هنگام کاشت باید دو سانتی متر باشد کاشت بذور در اعماق بیشتر سبب رشد نامناسب و ناهمگون

کاشت :

در صورتیکه زیره سیاه به صورت مخلوط با گیاهان دیگر (نظیر شوید) کشت شود باید در دو مرحله انجام گیرد. در مرحله اول باید شوید را کشت نمود و سپس زیره های دو ساله را کاشت. فاصله ردیفهای کاشت برای شوید 20 سانتی متر و میزان بذر مورد نیاز 10 تا 15 کلیوگرم در هکتار مناسب بنظر می رسد.پس از آن زیره سیاه را در ردیفهای به فاصله 46 تا 50 سانتی متر می کارند. مقدار بذر مورد نیاز برای هر هکتار زمین 8 تا 10 کیلوگرم خواهد بود. در صورتیکه کاشت زیره دو ساله به شکل مخلوط با زیره یکساله انجام پذیرد می توان با مخلوط کردن بذور این دو گیاه (حتی الامکان سعی نمود که وزن خزه دانه از هر دو گیاه به هم نزدیک باشند)آنها را به صورت ردیفی کشت کرد.پس از کاشت انجام غلتکی سبک سبب تراکم بخشیدن به بستر سطحی خاک می شود.

داشت :

آماده سازی خاک و افزودن مواد عناصر غذایی مورد نیاز گیاه به خاک در فصل پائیز و همچنین مبارزه شیمیایی و مکانیکی با علف های هرز در سال اول رویش ضروری می باشد. در سال اول رویش باید بین ردیف ها را کولتیوار زد تا تهویه خاک به سهولت انجام گیرد و بقایای علف هرز نیز از بین برود. در سال دوم رویش مبارزه شیمیایی با علفهای هرز و همچنین مبارزه با آفات و بیماریهای این گیاه ضرورت دارد. در فصل بهار سال دوم نیز باید بین ردیف ها را کولتیوار زد تا تهویه خاک با سهولت بیشتری انجام گیرد. کولیتوار نقش موثری در افزایش عملکرد دارد. در صورتیکه زیره سیاه به صورت مخلوط با گیاهان یک ساله دیگر کشت شده باشد پس از برداشت این گیاهان باید بین ردیف ها را کولتیوار زد. قبل یا بعد از کاشت و قبل از رویش بذر می توان از علف کش مرکازین به مقدار 4 تا 5 کیلوگرم در هکتار استفاده کرد. وقتی ارتفاع گیاهان به 10 تا 20 سانتی متر رسید می توان از علف کش آفالون به مقدار 1 تا 2 کیلوگرم در هکتار استفاده نمود. در صورت کشت مخلوط با شوید برای مبارزه با علف های هرز قبل از کاشت می توان از علف کش مالوران به مقدار 3 تا 4 کیلوگرم در هکتار استفاده کرد. در سال دوم رویش در بهار (اوایل فروردین) می توان استفاده از علف کش ها راتکرار نمود. علف کش مناسب در این مرحله آفالون به مقدار 1 تا 2 کیلوگرم در هکتار می باشد در سال دوم رویش باید موارد غذایی و عناصر مورد نیاز گیاه را به خاک اضافه نمود.مبارزه با بیماریهای قارچی و کنه و علف های هرز زانگلی باید در برنامه کاشت این گیاه مد نظر قرار گیرد.

برداشت :

برداشت محصول در سطوح کوچک با دست امکان پذیر است ولی در سطوح وسیع کشت برداشت محصول تنها با استفاده از ماشین میسر خواهد بود. برداشت محصول گیاهان دو ساله در دو مرحله صورت می گیرد. مرحله اول از بدو تشکیل میوه شروع می شود ( از اوایل مرداد میوه ها می رسند) در این مرحله ساقه های گلدار را با ماشین مخصوص برداشت جدا می کنند و آنها را 5 تا 6 روز روی زمین قرار می دهند. در مرحله دوم برداشت نهایی انجام می گیرد صبح زود یا بعد از ظهر زمان مناسبی برای برداشت محصول در مرحله دوم است. در صورتیکه هوا بارانی و نامساعد باشد نمی توان محصول را در دو مرحله برداشت کرد،زیرا ممکن است هنگامی که گیاهان روی زمین قرار دارند. بر اثر بارندگی یا عواملی نامساعد جوی خسارات سنگینی به محصول وارد شود از این رو برداشت یک مرحله ای محصول مناسب تر است. پس از برداشت ، دانه ها را خشک می کنند برای این عمل می توان از خشک کن های الکتریکی و یا از هوای آزاد استفاده نمود بذور را پس از خشک کردن تمیز و بسته بندی می نمایند و چنانچه بذور خوب خشک نشده باشند به سهولت به عوامل بیماریزای قارچی آلوده می شوند و به اصطلاح کپک می زنند و غیر قابل استفاده و گاهی سمی می شوند. چون بذور گیاهان یکساله پس از رسیدن بسرعت به اطراف پراکنده می شوند توصیه می شود که برداشت محصول در یک مرحله انجام گیرد. هنگام برداشت محصول باید دقت نمود که بذور بعضی گیاهان سمی نظیر بذر البنج ، تاتوره و شوکران کبیر با زیره سیاه مخلوط نشوند زیرا جدا کردن آنها از زیره سیاه یا غیر ممکن است یا مشکل و متحمل کار زیادی خواهد بود.عملکرد زیره سیاه بسیار متفاوت است و بستگی به شرایط آب و هوایی وهمچنین نحوه مراقبت و نگهداری از گیاهان در طول رویش دارد. عملکرد زیره دو ساله از 5/0 تا 9/1 تن به تفاوت گزارش شده است.عملکرد زیره یکساله 1 تا 6/1 تن در هکتار گزارش شده است.

دامنه انتشار :

مازندران(جنگل کندوان،دره لار،کجور) گیلان(رودبار) آذربایجان(تبریز بین مرند و صوفیان،کوههای سبلان) زنجان،همدان،کرمان،کرمان(کوههای لاله زار)،تهران،شاهرود،بسکام،قزوین،گچسر،شمال

رازیانه     Foeniculum vulgare MILL.

گونه های گیاه :

در ایران برای جنس foeniculum فقط چند گونه علفی چند ساله ی دارویی گزارش شده که به صورت خودرو و زراعی به نامهای مترادف Anethum foeniculum f.vulgare و f.officinalis وجود دارند. در دیگر کشورها واریته ها و کولتیوارهایی برای گونه ی f.vulgare معرفی شده است که واریته رازیانه شیرین (sweet dulce fennel) و کولتیوار purpureum  از آن جمله اند.واریته مذکور دارای غده های زیرزمینی بوده و بعنوان سبزیجات مصرف می شود.(3)

محل رویش و پراکندگی گیاه :

این گیاه بیشتر بر روی شیب های صخره ای و کوهستانهای خشک ، آهکی، آفتابگیر، قابل نفوذ و فاقد رطوبت زیاد می روید.

سرزمین اصلی این گیاه در نواحی دریای مدیترانه و در بسیاری از کشورهای گرمسیر اروپایی است. اغلب بصورت وحشی در اروپای غربی و مرکزی,. چین, ژاپن, اتیوپی, آفریقای جنوبی, آمریکای شمالی و جنوبی و نیوزیلند دیده می شود. رازیانه در زمینهای بایر, تاکستانها و در کنار جاده ها و مسیرهای راه آهن در آب و هوای گرمتر رشد می کند. در ایران بیشتر در نواحی شمالی و مناطق مختلف البرز در ارتفاعات 700-750 متری پراکندگی دارد.(4،7)

 مراحل فنولوژی گیاه :

رازیانه دوره رویشی تقریباً طولانی دارد ، بذر آن 2-3 سال قوه رویشی خود را حفظ کرده و در شرایط مناسب 14-20 روز پس از کشت سبز می شود. رشد اولیه گیاه بسیار کند است به طوری که رویش دانه تا  تشکیل ساقه 2-2.5 ماه به طول می انجامد. در سال اول رویش گلها در اواسط تیر و زمان مناسب  برداشت اوایل مهر است.(1)

در سالهای بعد معمولاً این زمان جلو می افتد و به طور معمول عمر گیاه 4-5 سال می باشد. بذور 2 ساله و به ندرت 3 ساله از کیفیت خوبی از نظر قوه نامیه برای کشت برخوردارند. به طور کلی مراحل رشدی رازیانه را می توان به 5 مرحله تقسیم نمود که این مراحل عبارتند از:

1.      مرحله جوانه زنی Germination: مرحله است که با جذب آب و متورم شدن بذر شروع شده و با ورود ریشه چه به داخل خاک و خروج ساقه چه از خاک تمام می شود.رازیانه گیاهی اپی جیل است.

2.      سبز شدن Emerging or Regitative : پس از ظهور برگهای لپه ای ابتدا یک برگ رشته ای ظاهر شده و مابقی برگهای رشته ای پس از چند روز ظاهر می شود در این مرحله حدود 7-13 روز برگ رشته ای ظاهر می شود.

3.      طویل شدن Elongation : هنگامی که برگهای رشته ای به طور انبوه بر روی گیاه ظاهر شدند سپس میان گره های بالاتر سریع تر طویل شده و طول بیشتری پیدا می کند در این مرحله غلاف هر برگ کاملاً مشخص شده و برجستگی در محل هر گره نمایان می شود. درمرحله طویل شدن معمولاً 7-10 گره نمایان شده و 5-7 میان گره نیز طویل می شود.

4.      گلدهی Flowering : در این مرحله با متورم شدن آخرین غلاف که حاوی گل آذین است شروع می شود سپس گل آذین ظاهر شده و دمگل شروع به طویل شدن می کند پس از خاتمه طویل شدن دمگلها شروع به باز شدن می کند که باز شدن گلها از خارج به داخل است.

5.      دانه بندی یا رسیدن: در این مرحله مواد فتوسنتزی به دانه انتقال پیدا می کند و بذر همزمان با پر شدن ، طویل تر و حجیم تر می شود. در مراحل اولیه سرعت طویل شدن از سرعت رشد عرضی بیشتر است و لذا بذر طول بیشتری دارد. با خاتمه ی انتقال مواد فتوسنتزی بذرها کم کم قهوه ای رنگ شده ، رطوبت از دست داده و آماده ی برداشت می شود.

کشت و پرورش گیاه

نیازهای اکولوژیکی :

دستیابی به محصول رضایت بخش رازیانه به شناخت نیازهای طول دوره زندگی گیاه  بستگی دارد و لازم است در برنامه ریزی کشت این محصول مورد توجه قرار گیرد این نیازهادر قسمتهای زیر به تفکیک صورت گرفته است:

کشت رازیانه یابد در زمینهایی صورت بگیرد که دارای آب کافی باشد. آبیاری در زمان مناسب تأثیر مثبتی بر روی کمیت و کیفیت مواد موثره گیاه دارد.

بهترین زمان برای کار ابتدای رویش گیاه، مرحله تشکیل ساقه و همچنین مرحله نمو گل می باشد به همین منظور آبیاری در ابتدای رشد هر دو هفته یکبار و پس از شروع طویل شدن ساقه هر هفته یکبار انجام می گیرد .

 نیازهای اقلیمی و حرارتی

هوای گرم برای رشد و نمو این گیاه مطلوب می باشد و رشد این گیاه در مناطقی که دارای تابستان طولانی و زمستان سرد نباشد موفقیت آمیز است. جوانه زنی بذور در دمای 6-8 درجه سانتی گراد انجام می گیرد. ولی درجه حرارت مطلوب برای جوانه زنی بین 15 تا 16 درجه و دمای مطلوب در طول رویش و طی زمان تشکیل میوه 20-22 درجه می باشد که اپتیمم آن 25 درجه معرفی شده است. طبق گزارشات موجود پائین ترین و بالاترین درجه حرارت قابل تحمل برای رازیانه به ترتیب 7 و 27.5 درجه سانتی گراد بیان گردیده است و بالاترین درجه حرارت قطع کنندگی جوانه زنی 27.2-29.4 درجه سانتی گراد است . در زمستانهای بسیار سخت و طولانی ریشه ی گیاه دچار سرمازدگی و خشک شدگی می گردد.(1)

نیاز خاکی :

رازیانه گیاهی است که روی صخره های دریایی ، راه های ساحلی و زمینهای شخم نزده می روید و بهترین خاک برای زراعت این گیاه خاکهای لومی-رسی با مواد و عناصر غذایی و ترکیبات هوموسی کافی می باشد. خاکهای سبک و عاری از مواد آلی تأثیر منفی در عملکرد دارد.

خاک رازیانه باید دارای عمق کافی 25-30 سانتی متر و دامنه ی عمق این گیاه از نظر PH در محدوده ی 4.8-8 می باشد.(1)

نیاز نوری

مزارع کشت رازیانه باید آفتابگیر باشد زیرا کمبود نور رشد رویشی و رشد زایشی گیاه را به تأخیر می اندازد.

 مواد و عناصر غذایی مورد نیاز :

رازیانه در طول دوره رویش به مواد غذایی نسبتاً زیادی احتیاج دارد. کودهای دامی کاملاً نپوسیده نیز تأثیر نامناسبی بر رشد ریشه دارد از این رو باید در افزودن این کودها در زراعت رازیانه دقت نمود.

کود ازته یکی از کودهای مورد نیاز گیاه می باشد زیرا به مقدار زیاد سبب تحریک رشد رویشی و رشد زایشی شده و رشد زایشی را مختل می کند و سبب کاهش شدید عملکرد می شود. ضمناً افزایش کود ازته در خاک علاوه بر کاهش عملکرد سبب کاهش مقاومت گیاه در مقابل سرمای زمستانه نیز می شود. کاهش ازت نیز باعث زرد شدن رنگ برگها و توقف رشد برگ و کاهش رشد بوته می شود. طبق گزارشات موجود اضافه کردن 50-90 کیلو گرم ازت در فصل بهار به صورت سرک در خاکهای تهی پیشنهاد می شود. ضمناً اضافه نمودن 20-30 کیلوگرم در هکتار در پاییز سال اول رویش تأثیر عمده ای در افزایش عملکرد در سال دوم خواهد داشت و چنانچه رویش گیاه در سال دوم به کلی انجام گیرد در بهار سال دوم 20-40 کیلوگرم در هکتار به خاک اضافه می شود. طبق تحقیقات دیگری که بر روی این گیاه انجام شده بیان گردید که در دومین سال کشت ، اضافه نمودن 50-150 کیلوگرم در هکتار ازت باعث افزایش عملکرد شده است.همچنین افزودن 200 کیلوگرم در هکتار ازت پس از سبز شدن سبب افزایش محصول بذر به مقدار به مقدار 51.69 درصد و افزایش اسانس به مقدار 33.5 درصد می گردد. درحالیکه این مقدار ازت سبب کاهش کیفیت اسانس میوه شده و مقدار آنتول اسانس را کاهش می دهد.(1)

فسفر نیز از عناصر مهم و ضروری گیاه بوده و باعث می شود دانه بندی و رشد دانه بهتر شده همچنین باعث زودرسی گیاه می شود. فسفر را در پاییز به زمین اضافه می کنند. درصورتیکه در طول رویش گیاه میزان فسفر کم باشد برگها به رنگ سبز تیره درآمده ، رشد گیاه کم شده و نبات به ارتفاع کامل نمی رسد و مقدار عملکرد نیز کم می شود. میزان فسفر مورد نیاز گیاه بین 80-120 کیلوگرم در هکتار تجویز می گردد. طبق تحقیقات انجام شده استعمال فسفر و ازت به تنهایی و همچنین ترکیب N+P به طور نیمه کامل در یک زمان میزان آنتول را در اسانس رازیانه افزایش داده در صورتیکه استعمال کودهای N وP به طور کامل باعث افزایش فنچون در اسانس رازیانه گردید.

پتاس نیز یکی از عناصر مورد نیاز گیاه می باشد که باعث افزایش مقاومت گیاه در مقابل بیماریهای قارچی و عوامل نامساعد جوی می شود. کمبود این عنصر سبب می شود که رنگ برگها زرد مایل به سبز شده و حاشیه برگها خشک و سیاهرنگ (ابتدا قهوه ای سپس سیاه) می شود و برگها شروع به ریزش می نمایند. پس بهترین مقدار پتاس با توجه به آزمایش خاک بین 40 تا 60 کیلوگرم در هکتار می باشد که قبل از کشت در زمان شخم پاییز همواره با فسفر به زمین داده می شود.

تأثیر مواد مختلف بر عملکرد میوه

زمان و فواصل کاشت :

رازیانه دوره رویشی نسبتاً بلندی دارد. لذا کاشت این گیاه باید اوایل سال( اواخر زمستان، اوایل بهار) انجام پذیرد. البته بعضی از محققین کشت رازیانه را در فصل پاییز (مهر یا آبان) توصیه می کنند .

در کشت ردیفی بذرها را در ردیفهایی به فواصل 36-48 سانتی متر کشت می کنند به طوری که عملکرد در سال بعد در ردیفهای 36-48 سانتی متر 0.9 تن در هکتار و در ردیفهایی به فواصل 24 سانتی متر به 0.4 تن در هکتار کاهش می یابد.بعضی از محققین نیز اصرار داشتند که بهترین فاصله بین ردیفها 60 سانتی متر و فاصله بین بوته ها 25 سانتی متر ( بر اساس تراکم 67 هزار بوته در هکتار ) می باشد.عمق بذر رازیانه در موقع کاشت 2-3 سانتی متر باید باشد. تعدادبذر در هر متر طول ردیف 60-80 عدد و مقدار بذر برای هر هکتار زمین 8-10 کیلوگرم مناسب است.(1)

روش کاشت :

از آنجا که بذور رازیانه از قوه رویشی مناسبی برخوردارند کشت مستقیم در زمین اصلی نتایج خوبی دربرخواهد داشت و در اکثر کشورها این از این روش استفاده می شود. کشت ردیفی رازیانه با استفاده از ردیف کار غلات انجام می گیرد پس از انجام عملیات تسطیح و آماده سازی زمین در اواخر زمستان یا اوایل بهار عملیات کاشت انجام می شود پس از کشت زمین را آبیاری می کنند. (1)

تناوب کاشت :

رازیانه را می توان با اکثر گیاهان به تناوب کشت نمود ولی بهتر است این کار با گیاهانی که سبب افزایش مواد غذایی و بهبود بافت خاک گردند ، انجام گیرد . تناوب کاشت رازیانه با گیاهانی نظیر گوجه فرنگی ، ذرت و یونجه مناسب نیست. به واسطه بیماریهای مشترک بین رازیانه و اکثر گیاهان تیره چتریان نظیر هویج ، انیسون، شوید و زیره سیاه تناوب کاشت با آنها نیز مناسب نمی باشد و ممکن است سبب گسترش آفات و بیماریها شده و خسارات سنگینی به محصول وارد آورد. حداکثر 3-4 سال پس از برداشت رازیانه مجدداً می توان آن را در همان زمین کشت نمود.(1)

آماده سازی زمین :

در اواخر زمستان (اوایل پاییز) کودهای کاملاً پوسیده را به زمین می افزایند سپس شخم عمیق زده کودهای شیمیایی را (فسفر و پتاس) به خاک می دهند و آن را به وسیله دیسک به عمق 20-25 سانتی متر خاک می فرستند سپس زمین را تسطیح کرده و بستر را برای کشت آماده می کنند.(1)

مراقبت و نگهداری :

در فصل بهار (خرداد) ضروری است با استفاده از علف کشهای مناسب به مبارزه با علفهای هرز پرداخت . از بین علف کشها می توان به مرکازین به مقدار 4-5 کیلوگرم در هکتار اشاره کرد و چنانچه گیاهان در فصل پاییز کشت شوند بعد از کاشت بذر و قبل از رویش آنها استفاده نمود. علف کش آرزین به میزان 3-3.5 کیلوگرم در هکتار قبل از کشت نیز به کار برده می شود که نسبت به مرکازین اثر بیشتری دارد. از علف کشهای انتخابی می توان از آفالن به مقدار 1.5-2 کیلوگرم در هکتار در هنگامی که طول گیاه به 15-20 سانتی متر می رسد استفاده نمود. در سالهای دوم و سوم رویش استفاده از مرکازین به مقدار 4-5 کیلوگرم در هکتار یا از آرزین به مقدار 3-3.5 کیلوگرم در هکتار اوایل بهار قبل از شروع مجدد رشد گیاه می توان استفاده نمود.(1)

 آبیاری :

بهترین زمان برای آبیاری ابتدای رویش گیاه ، مرحله ی تشکیل ساقه و مرحله نمو گلها می باشد به همین دلیل آبیاری در ابتدای رشد هر دو هفته یکبار و پس از شروع طویل شدن ساقه هر هفته یکبار انجام می گیرد که بسیار مطلوب می باشد.( دوره آبیاری غالباً در این گیاه به طور متوسط 9-11 روز یکبار است).

مبارزه با آفات و بیماریها :

آفات در طول رویش ممکن است خسارت سنگینی به گیاه رازیانه وارد کند این خسارت عمدتاً از جانب سن های لکه دار ( lygaeas) وارد می شود. این حشرات با مکیدن شیره گیاه  سبب ضعف آن و کاهش عملکرد می شود. برای مبارزه با این آفات می توان از دیتریفون Ditrifon و یا فاتوکس استفاده نمود. ضمناً آفت کشها و علف کشها را می توان به صورت مخلوط با هم به کار برد.

در مورد کشت این گیاه باید توجه کرد که رازیانه را هیچگاه نباید در مجاورت گیاهان سمی مانند بذرالبنج و گیاهانی از این قبیل کشت نمود زیرا هنگام برداشت ممکن است بذر رازیانه با بذور این گیاهان مخلوط نموده و با استفاده از آن ایجاد مسمومیت نماید.(1)

جمع آوری محصول  :

میوه های رازیانه به طور همزمان نمی رسند و پس از رسیدن از گیاه جدا و به اطراف پراکنده می شوند از این رو قبل از ریزش باید محصول را برداشت نمود.برداشت این گیاه به دلیل ساقه های بلند آن مشکل است و با استفاده از ماشین برداشت غلات می توان دانه های رازیانه را برداشت نمود. بخش های جمع آوری شده میوه ها می باشند. گیاهان را قبل از رسیدگی کامل میوه برداشت می کنند و بصورت دسته ای قرار داده و تا رسیدگی کامل آنها را رها می کنند. سپس آنها را برای کوبیدن روی پارچه های کتانی قرار می دهند.

 زمان برداشت محصول در سال اول اواخر شهریور ماه یا اوایل مهر است در حالی که در سال دوم و سوم این زمان به اوایل شهریور تغییر می یابد. محصول را می توان در دو مرحله برداشت کرد. در مرحله اول شاخه و سرشاخه های حامل چتر به طول 30-50 سانتی متر را برداشت می کنند به مدت 7-14 روز روی زمین باقی می مانند این مدت به وضعیت آب و هوایی منطقه بستگی دارد. در مرحله دوم این اندامها را با کمباین برداشت نموده و بذور را از سایر قسمتها جدا می کنند.

برداشت گیاهان در دو مرحله بستگی به اوضاع اقلیمی محل کشت گیاه دارد در صورت نامساعد بودن هوا و رطوبت بالا در دو مرحله توصیه نمی گردد زیرا ممکن است در طول مدتی که اندامها روی زمین قرار دارند مورد حمله ی قارچها و باکتریها قرار گیرند و اثرات نامطبوعی بر روی کمیت و کیفیت مواد موثره آن بگذارند. پس برداشت در موارد بیان شده بهتر است در یک مرحله صورت گیرد که در این مرحله شاخه ها و سرشاخه های حامل چتر برداشت می شود.

محصول برداشت شده را با احتیاط در حرارت 25-40 درجه سانتی گراد همراه با جریان هوا خشک می کنند. محصول خشک شده نباید بیش از 12 درصد رطوبت و حداکثر 2 درصد ناخالصی داشته باشد زیرا رطوبت بیش از حد مجاز بذور رازیانه مناسب نبوده و بر کیفیت مواد موثره تأثیر منفی داردبذور را می توان در سایه یا توسط خشک کنهای الکتریکی خشک نمود. درجه حرارت خشک کنها نباید بیش از 40 درجه سانتی گراد باشد زیرا ترکیبات اسانس رازیانه نظیر آنتول و استراگول فرار بوده و تحت تأثیر درجه حرارتهای بالای 40 درجه تبخیر می شوند و از کیفیت دارویی گیاه کاسته می شود. عملکرد رازیانه با توجه به شرایط اقلیمی محل رویش متفاوت می باشد عملکرد گیاه در سال دوم 1-2 تن در هکتار و در سال سوم رویش به 0.6-1.5 تن در هکتار می رسد.(1،7)

زیره سبز       Cuminum cyminum

نیازهای آکولوژیکی :

چون زیره سبز گیاهی است مدیترانه ای لذا در طول رویش به حرارت مناسب و نور کافی نیاز دارد . مقدار اسانس گیاهان که در مناطق گرم با نور فراوان می رویند بیش از مناطق دیگر است . دورۀ رویش این گیاه کوتاه و بین 100 تا 110 روز است . این گیاه در مرحلۀ گلدهی و تشکیل میوه به رطوبت کمتری نیاز دارد . طبق مطالعات انجام شده زیره نیاز آبی کمتری نسبت به گندم دارد .

خاک های با بافت متوسط و لوم شنی ، خاک های مناسبی برای تولید زیرۀ سبز هستند گشت این گیاه در خاک های سبک شنی و تهی از مواد و عناصر غذایی مناسب نیست و این خاک ها شرایط را برای ابتلای گیاهان به بیماری های قارچی آماده می کنند . PH برای کشت زیرۀ سبز 5/4 تا 2/8 مناسب است . به دلیل بیماری های قارچی مشترک این گیاه را نباید با خانوادۀ چتریان در تناوب قرار داد .

مواد و عناصر غذایی مورد نیاز :

کودهای حیوانی نقش عمده ای در افزایش عملکرد دارند . از این رو افزودن 15 تا 20 تن در هکتار کودهای حیوانی کاملاً پوسیده به زمین هایی که این گیاه کشت می شود در افزایش عملکرد مؤثر است . اضافه کردن 20 تا 30 کیلوگرم در هکتار ازت 40 تا 50 روز پس از کشت به همراه آبیاری سبب افزایش عملکرد می شود.

آماده سازی خاک  :

در اوایل پاییز پس از افزودن کودهای حیوانی مورد نیاز ، شخم مناسبی زده می شود پس از آن زمین را باید تسطیح کرد و خاک زمین هایی که زیره سبز کشت می شود باید نرم باشد و سله تولید نکند .

کاشت  :

تکثیر زیرۀ سبز توسط بذر صورت می گیرد . تاریخ کشت این گیاه متفاوت است و به شرایط اقلیمی محل رویش گیاه بستگی دارد . به طوری که در مناطق معتدل یک محصول پاییزه و در مناطق سرد به صورت یک محصول بهاره کشت می شود . برای کشت پاییزه اواسط پاییز (آبان) و برای کشت بهاره اسفند ماه زمان مناسب است . طی بررسی که انجام شده تأثیر زمان کشت دیم بر روی ترکیب های تشکیل دهندۀ زیره سبز اثر دارد که بازده اسانس در تاریخ کشت اوایل تا اواسط اسفند بیشتر بوده است .

اگر زیرۀ سبز ردیفی کشت شود فاصلۀ ردیف ها 15 تا 20 سانتی متر مناسب است . هر هکتار زمین به 12 تا 15 کیلوگرم بذر با کیفیت مناسب نیاز دارد . عمق بذر متفاوت است و به بافت خاک بستگی دارد . بین 5/1 تا 2 سانتی متر مناسب می باشد . پس از کشت از انجام هر گونه عملی که سبب جابجایی بذر شود باید خودداری کرد . برای تسریع در جوانه زدن بذر بهتر است مدتی قبل از کشت زمین آبیاری شود . توصیه می شود برای افزایش قوۀ رویشی بذرها را باید به مدت 24 تا 36 ساعت در آب خیس کرد . پس از کاشت بلافاصله زمین را باید آبیاری کرد . دومین آبیاری 8 تا 10 روز پس از دور دوم مجدداً آبیاری انجام می شود تا رویش بذرها تکمیل گردد . گیاهان را باید هر 12 تا 20 روز (بسته به شرایط اقلیمی) آبیاری کرد .

مراقبت و نگهداری  :

چون زیرۀ سبز ارتفاع کمی دارد و اگر امکان رویش به علف های هرز داده شود نه تنها می توانند بر زیرۀ سبز غلبه کنند و جذب آب و کسب نور را دچار اشکال کنند بلکه سبب انتشار و گسترش آفت ها و بیماری ها نیز می شوند .

هنگامی که ارتفاع بوته ها به پنج سانتی متر رسید باید وجین علف های هرز را آغاز و در طول رویش زیرۀ سبز علف های هرز باید دو تا سه مرتبه وجین شود . زیرۀ سبز به عوامل بیماری زای قارچی بسیار حساس است و این گیاه در تمام مراحل رویش ممکن تحت تأثیر آن ها قرار گیرد . از مهمترین بیماری های قارچی سفیدک سطحی است که برای مبارزه با این قارچ باید از قارچ کش های سولفوره و قابل به مقدار یک کیلوگرم در هکتار و یا کاراتان به مقدار 5/0 کیلوگرم در هکتار به صورت محلول پاشی استفاده کرد . از بیماریهای قارچی دیگر بلایت زیره که برای مبارزه با این قارچ از قارچ کش های حاوی ترکیبات مس نظیر دیتان ، بلیتوکس یا کوپرومار به مقدار 6/0 تا 1 کیلوگرم در هکتار می توان استفاده کرد . پوسیدگی ریشه نیز از بیماری های دیگری است که در تمام مراحل رویش زیرۀ سبز را تهدید می کند . برای جلوگیری از ابتلای گیاهان به این قارچ باید نکات زیر را رعایت کرد :

1- از بذر سالم و عاری از هر گونه بیماری استفاده شود .

2- بذرها قبل از کاشت با سموم قارچ کش مناسب مانند تی. ام. تی. دی یا سایر قارچ کش های مناسب (2 گرم به ازای هر کیلوگرم بذر) تیمار شوند .

3- تا سه سال از کشت زیرۀ سبز در زمین هایی که گیاهان به این بیماری آلوده شده اند خودداری نمود .

4- انجام شخم عمیق در تابستان .

برای مبارزه با آفت های زیرۀ سبز می توان از محلول روگور به مقدار 6/0 لیتر یا دیمکرون به مقدار 2/0 لیتر در هکتار استفاده نمود .

برداشت محصول  :

محصول معمولاً 100 تا 120 روز پس از کشت آماده برداشت می شود . در اواسط بهار (اردیبهشت تا اوایل خرداد) می توان زیره های سبز را برداشت کرد . عمل برداشت معمولاً با دست انجام می شود . گیاهان را با دست از ریشه بیرون کشیده یا با داس برداشت می کنند . سپس باید آن ها را خشک کرد . پس از بوجاری باید بدرها را از سایر اندام ها جدا کرد و با استفاده از جریان هوا آن ها را تمیز و بسته بندی و انبار کرد . عملکرد بذر بسیار متفاوت است و به شرایط اقلیمی رویش گیاهان بستگی دارد . در استان سیستان و بلوچستان در طی تحقیقات انجام شده در کشت پاییزه عملکرد دانه زیره 2050 کیلوگرم در هکتار بوده در کشت بهاره این گیاه 825 کیلوگرم در هکتار . گیاهانی که به بیماری های قارچی مبتلا نشده باشند 8/0 تا 1 تن در هکتار بذر تولید می کنند .

علل تثبیت کاشت زیره در مناطق خاصی از کشور :

زیره سبز به عنوان یکی از گیاهان دارویی ارزشمند کشورمان دارای ویژگی هایی است که جایگاه آن را در الگوی کشت مناطق خاصی از کشور تثبیت نموده است :

1-فصل رشد نسبتاً کوتاه که حدود 100 تا 120 روز می باشد و پس از برداشت محصول می توان زمین را زیر کشت محصولاتی نظیر ذرت علوفه ای ، سویا ، هویج ، ارزن و کنجد و غیره برد و یا اقدامات اصلاحی روی خاک انجام داد .

2-زیره سبز نیاز آبی کمی دارد . علاوه بر آن قسمت عمدۀ آب مورد نیاز خود را از نزولات جوی تأمین می کند . به عبارت دیگر انطباق فصل رشد این گیاه با فصل بارندگی مناطق خشک و نیمه خشک کشور، موجب شده که در این مناطق به صورت دیم نیز عملکرد مناسبی داشته باشیم .

3-فصل کاری زیره سبز در مناطق کشت با فصل کاری محصولات دیگر تلاقی نداشته و تعادل در توزیع زمانی کار زارعین و ماشین آلات کشاورزی ایجاد می کند .

4-زیره سبز در مقایسه با سایر محصولات زراعی از توجیه اقتصادی بالایی برخوردار است و خصوصاً در مناطقی که آب عامل محدود کننده کشاورزی است و مقایسه اقتصادی باید بر اساس درآمد خالص یک متر مکعب آب انجام شود ، این گیاه به نسبت آب معدنی درآمد خوبی عاید می سازد .

5-از آنجا که زیره گیاهی صادراتی است . قیمت آن کمتر دچار نوسانات شده و موجب اطمینان خاطر کشاورز از فروش محصولات خود به قیمت مناسب می شود .

زوفا              Hyssopus officinalis

نیاز های اکولوژیکی و پراکنش :
منشا این گیاه، آسیای صغیر است و از دریای خزر تا دریای سیاه در مناطق شنی می روید. در ایران به صورت خودرو در استان های آذربایجان شرقی و غربی و اطراف دریای خزر می روید.

کاشت، داشت و برداشت :
بهترین زمان کاشت زوفا در نیمه دوم اسفندماه و به صورت کشت مستقیم بذور در مزرعه می باشد. مبارزه ی میکانیکی و شیمیایی با علف های هرز در طول دوره رویشی بسیار مفید است. در مورد برداشت زوفا، اگر هدف ما استخراج اسانس باشد بایستی گیاه را از ناحیه فوقانی ساقه های چوبی در زمان گل دهی کامل(تابستان) جمع آوری کنیم و اگر هدف ما استفاده از پیکره رویشی گیاه باشد، برداشت محصول در اوایل گل دهی صورت می گیرد. پس از برداشت، خشک کردن قطعات گیاهی در خشک کن های الکتریکی در دمای 30 تا 3۵ درجه صورت می گیرد.

فرآوری:
سرشاخه های گلدار زوفا دارای اسانس، فلاونوئید، تانن، مواد تلخ، دیوزمین و هیسوپین است. ترکیبات مهم اسانس زوفا شامل پینوکمفن، آلفاپینن و بتاپینن هستند. مقدار اسانس در سرشاخه های گل دار زوفا در حدود 3/0 تا 1 درصد می باشد.

(گلرنگ)

ویژگی های اکولوژیکی :

گیاهی است روز بلند اما گلدهی آن در هوای گرم و خشک به میزان قابل توجهی تسریع می شود و گیاهی است سرما دوست در 5 درجه سانتی گراد رشد می کند . مقاومت به سرما در زمان رزت 10- درجه را تحمل می کند در زمان زایشی به سرما حساس می شود در دمای C40- آسیب می بیند دمای C0 در زمان گلدهی به گیاه صدمه می زند به گرما مقاوم است. در صورت وجود رطوبت کافی تا C 40 را تحمل می کند .

به خشکی مقاوم است در نواحی با بیش از mm300 بارندگی می توان  به صورت دیم کشت کرد . به کمبود تهویه خاک حساس است کشت آن در شمال کشور مناسب نیست . خاک عمیق دارای زهکشی و Ph=v خنثی و بافت متوسط مناسب است .

خاک نباید حالصخیز باشد « میزان نیتروژن زیاد» به دلیل افزایش بیش از حد و رویشی . مقاومت آن به شوری از جو کمتر و از پنبه و سورگوم بیشتر است در درجه حرارت بالای C15 در حدود 3 تا 4 روز پس از کاشت جوانه می زند . برای جوانه زدن و رشد سریع اولیه باید رطوبت خاک زیاد باشد . در زراعت دیم مقاومت گلرنگ به شوری مثل جو است . ولی در شرایط فاریاب حساستر از جو است . در زمان جوانه زنی به شوری حساستر است . در اکثر واریته های شوری  عملکرد را 25% کاهش می دهد .عمدتاً وزن هزار دانه کاهش پیدا می کند . شوری باعث کاهش درصد روغن شده به دلیل افزایش پوست دانه . ارتفاع نهایی گیاه تا اندازه زیادی به تاریخ کشت بستگی دارد و هر چه دیرتر کاشته شود ارتفاع آن کمترخواهد بود . گلرنگ نسبت به ساختمان خاک و نفوذ پذیری آن حساسیت کمتری از آفتابگردان دارد . کیفیت روغن تحت تأثیر شوری قرار نمی گیرد . گلرنگ در زمان رزت به کم آبی مقاوم است ولی در طول دوره رشد یعنی از زمان ساقه دهی تا به گل نشستن کمبود آب باعث کاهش رشد و عملکرد می شود .

کاشت :

صفر پایه گیاه حدود C5 و حرارت مناسب آن C15  بوده که در این حرارت کمتر از یک هفته سبز شده . در مناطقی که میانگین حرارت تیر ماه آنها کمتر از C25 باشد محدودیتی برای کشت وجود ندارد در این نواحی وقتی میانگین دمای شبانه روزی به C15 رسید کشت بهاره انجام می شود . در مناطق گرمسیری مثل خوزستان پائیزه می کارند (همزمان یا کمی دیرتر از گندم و جو) میزان بذر 25-20 گیلوگرم در هکتار برای دیم با ردیف کار غلات می کارند و در کشت آبی با ردیف کار غلات یا چغندر قند و باید تراکم بیشتر باشد . تراکم زیاد باعث نازک شدن ساقه اصلی و تعداد ساقه های جانبی کمتر می شود در حالی که متراکم کشت شود در صد روغن آن زیاد تر و ضریب یدی آن کمتر از حالتی است که تنک کاشته می شود . فاصله هر بوته cm10 گلدهی 60-50 روز پس از سبز شدن شروع می شود پس از آن دانه بستن و رسیدن آن حدود 30 تا 40 روز طول می کشد . ورس و ریزش دانه در گلرنگ ناچیز است . بنابراین اگر برداشت تا رسیدگی کامل به تأخیر بیفتد خطر تلفات محصول کم است . در شرایط دیم فاصله شیارها cm30 تا 40 و فاصله بوته ها cm15 و در کشت آبی فاصله شیارها cm50-40  و فاصله بوته ها روی ردیف  cm20کافی است . عمق کاشت ، عملیات آماده سازی زمین شامل شخم ، دیسک ، ماله ، کود پاشی ، پخش علفکش تر فلان می باشد و کشت به صورت سطحی یا درون جوی صورت می گیرد .

آبیاری  :

گلرنگ به خشکی مقاوم است و در دوره گلدهی به کم آبی حساس می شود و حساسترین دوره نیاز به آبّ زمانی است که از مرحله رویشی به زایشی رفته تا پایان دوره دانه بندی است . گلرنگ به علت داشتن ریشه عمیق قادر به جذب رطوبت از اعماق 4 تا 3 متری خاک می باشد .

کود مورد نیاز  :

هر تن دانه گلرنگ باعث خروج kg30-25 N و kg12-7 P و kg15-10 K می شود .

میزان کود مصرفی در کشت بهاره kg90-50 نیتروژن خالص و kg 70-40 اکسید فسفر است و همانقدر پتاس . اثر نیتروژن بر عملکرد محصول از طریق اثر آن بر تعداد طبق های تولیدی است و اندازه بذر زیاد است تحت تأثیر کود نیتروژنه واقع نمی شود . نصف کود نیتروژنه را به صورت سرک قبل از به ساقه رفتن « حدود 1 تا 5/1 ماه پس از سبز شدن » داده می شود .

تناوب  :

مثل گندم و جو هر 4 سال یک بار کشت شده . به دلیل حساسیت به بیماری های خاکزی ، در کشت آبی پس از گندم ذرت ، چغندر و برنج کشت شده . اثرات بعد از کشت این گیاه هنوز تشخیص نیست و بیشتر اثر تخلیه رطوبتی دارد تا مواد غذایی باعث اصلاح فیزیکی خاک شده ، قدرت نفوذش در خاک های متراکم بیشتر از آفتابگردان بوده . با گیاهان جالیزی نباید کشت شود .

تناوب مناسب

 1) یونجه پنج ساله – سیب زمینی ، حبوبات ، گلرنگ ، جو ، آیش .

 2) شبدر، ذرت ، گلرنگ ، جو .

ارقام : محلی : مشهد ، اراک ، اصفهان ، خارجی : ژیلا ، فریو  ، یوت  ، نبراسکا 825 و نبرسکا 10 برای دیم کاری

1 . ارقام مناسب مناطق گرم :

«خوزستان – ایرانشهر ، بوشهر » ارقام بهار بسته به زمان شروع بارندگی و شیوع آفات و بیماری و عدم برخورد با درجه حرارت بالا در زمان رسیدگی تنظیم شده . مطلوبترین آن در مناطق گرم و نیمه دوم آذر ماه در لاین جدید I.L.111 مناسب بوده .

2. ارقام مناسب سرد و معتدل سرد:

« تهران ، فارس ، کرمانشاه ، اصفهان ، آذربایجان شرقی ، زنجان ، کردستان ، مرکزی »

کشت پائیزه بوده ها باید به شکلی کشت شده باشد که در زمان سرما 8 برگ داشته باشد که اواسط شهریور ماه تا اواخر مهر ماه است .

رقم مورد استفاده L.R.V.51.51 بوده

کشت بهاره در پایان زمستان متناسب با بارندگی بهار باشد . اواخر اسفند تا اواخر فروردین ماه ولاین I.L.111

عملکرد :

روغن استخراج شده 45% میانگین عملکرد متوسط 700kg و پتانسیل عملکرد آن 4 تن بوده که عملکرد بیش از 2 تن مطلوب است .

(سنبل الطيب)

محل رویش و پراکندگی طبیعی گیاه :

سنبل الطیب در مناطق معتدل و مرطوب به صورت وحشی در جنگل های کم درخت ، در حاشیه جویبارها و گودال ها , مکانهای باتلاقی و در مراتع می روید . پراکندگی آن در مناطق کوهستانی به نحوی است که به طور معمول از ارتفاع 100 متری دامنه ها بالاتر نمی رود به طوری که به ندرت ممکن است در ارتفاعات 2000 متری به آن برخورد کرد.

گیاهان این جنس در ایران , افغانستان, کشمیر, آسیای مرکزی , قفقاز, آلمان , روسیه, لهستان, هلند, بلژیک, ژاپن, مجارستان وجود دارد با این حال در آمریکای مرکزی و جنوبی نیز نمونه هایی از این جنس گزارش شده است.در ایران 6 گونه مختلف از این جنس وجود دارد که در نواحی مختلف رشته کوههای البرز و نواحی شمالی و شمال غربی مانند میشو داغ یافت می شود.(1,2,4)

کشت و پرورش گیاه

نیازهای اکولوژیکی :

سنبل الطیب در طول رویش به هوای معتدل و آب نسبتا زیادی نیاز دارد. این گیاه را در مناطقی با بارندگی سالانه بین 600 تا 700 میلی متر می توان کشت کرد سنبل الطیب را در خاکهایی با بافت متوسط، حاصلخیز و غنی از ترکیبات و مواد هوموسی و بازه کشی مناسب باید کشت کرد .

اثر نور :

شدت نور مطلوب که در آن فتوسنتز گیاه به طور کامل انجام می شود , حدود 40000 لوکس در دمای 20 درجه سانتی گراد می باشد.البته نور شدید باعث کاهش محصول می گردد به طوری که در مناطقی که شدت نور بالا است با سایه دهی به گیاه باعث افزایش محصول می شوند.

اثر دما :

حداکثر فتوسنتز در سنبل الطیب در دمای 17.7 درجه سانتی گراد انجام می شود. افزایش دما تا 25 درجه سانتی گراد باعث تعویق گلدهی می شوند, همچنین دما بر روی رشد ریشه به شدت تأثیر گذار است به طوری که وزن ریشه ها در دمای 10 درجه سانتی گراد کاهش می یابد. بهترین دما برای رشد ریشه ها 20 درجه سانتی گراد است که در این دما سایر اندامهای سنبل الطیب بهترین رشد را دارند. بذر سنبل الطیب در دمای 18 تا 20 درجه سانتی گراد و در حضور نور و رطوبت کافی جوانه میزند. تاریکی مانع رویش بذر گیاه می شود.

اثر رطوبت :

افزایش میزان رطوبت در خاک باعث افزایش ریشه می شود و در بررسی های انجام گرفته رطوبت 80-90 درصد ظرفیت زراعی بهترین نتیجه را داشته است. به طور کلی سنبل الطیب در مناطقی که بارندگی سالیانه 600-700 میلی متر است رشد, نمو و عملکرد بهتری دارد. آب ایستائی برای سنبل الطیب مناسب نیست و سبب کاهش عملکرد ریشه و مواد موثره آن می شود.

اثر خاک :

خاک های سنگین , سخت و فشرده با رطوبت خیلی زیاد و یا بسیار خشک برای کشت این گیاه مناسب نمی باشند , زیرا در خاک های خیلی مرطوب و سنگین ریزوم ها نمی توانند به قدر کافی رشد کنند و به جای ریشه های قوی و ضخیم , ریشه های نازک, فراوان رشد می کنند که بیش تر آنها هنگام شستن و خشک کردن از بین می روند. خاک مناسب برای کشت سنبل الطیب باید سرشار از مواد غذایی, بافت لوم یا لوم شنی با مقادیر متوسط هوموس و PH 6-6.5 باشد. همچنین لازم است رطوبت همراه با تهویه باشد. ضخامت زیاد سطح الارض سبب گسترش و توسعه ریشه و نیز سبب افزایش عملکرد آن می شود.(1,4,6)

مواد و عناصر غذایی مورد نیاز :

سنبل الطیب در طول رویش به مقادیر متوسطی مواد و عناصر غذایی نیاز دارد. بنا به نظر محققان مواد و عناصر غذایی فراوان و همچنین تهی بودن خاک از این مواد سبب کاهش عملکرد ریشه و مواد موثره آن می شود. تناسب صحیح بین ازت و فسفر نه تنها سبب افزایش عملکرد ریشه می شود بلکه تأثیر مطلوبی بر رویش گیاه خواهد داشت. به طوری که نقصان این دو عنصر و سایر مواد غذایی دیگر سبب نازک شدن ریشه ها می شود , ولی پتاسیم تأثیر چندانی بر عملکرد ریشه و رویش گیاه ندارد.افزودن 100-120 کیلوگرم در هکتار فسفر و 100-120 کیلوگرم در هکتار پتاس در حین آماده سازی خاک و قبل از کشت در افزایش عملکرد ریشه موثر می باشد. همچنین ازت که تأثیر زیادی در افزایش عملکرد دارد به مقدار 100-150 کیلوگرم به صورت سرک در بهار در دو مرحله یکی در مرحله اولیه رویش و دیگری در مرحله به ساقه رفتن توصیه می شود. کود حیوانی به طور کامل پوسیده باعث افزایش عملکرد ریشه می شود که آن را باید در پائیز هنگام آماده سازی خاک به مقدار 15-20 تن در هکتار به زمین اضافه کرد. در ضمن اگر خاک اسیدی باشد افزایش آهک نیز مهم است.(1,4)

زمان و فواصل کاشت  :

تاریخ کشت گیاه به شرایط آب و هوائی محل رویش بستگی دارد. زمان مناسب برای کشت مستقیم اوایل بهار است یعنی زمانی که رطوبت و بارندگی بالا است در اینصورت بذرها مستقیماً در زمین اصلی و در ردیفهای به فاصله 40 سانتی متر کشت می شود.مقدار بذر لازم در هر هکتار , در اراضی به طور کامل 3 کیلوگرم می باشد که می توان با استفاده از ردیف کار در فواصل بین ردیفهای 50 سانتی متر و فواصل بین بوته ها در هر ردیف 35 سانتی متر کشت کرد.

 برای کشت غیر مستقیم اواسط تابستان (نیمه دوم تیر) زمان مناسبی می باشد. در کشت غیر مستقیم بذرها در ردیفهایی به فاصله 15 تا 20 سانتی متر در خزانه کشت می شوند. و روی آنها را باید با خاک برگ به ضخامت 1/0 سانتی متر پوشاند.در این روش 500-700 گرو بذر نیاز است. به منظور ایجاد تراکم در بستر سطحی خاک غلتک مناسبی زده می شود.پس از دو تا دو و نیم ماه هنگامی که ارتفاع نشاء ها به 15 تا 17 سانتی متر رسید (اواخر شهریور – مهر) آنها را باید به زمین اصلی در ردیفهایی به فاصله 40 تا 50 سانتی متر و فاصله دو بوته در هر متر طولی 20 تا 25 سانتی متر منتقل نمود. در اوایل بهار نیز می توان نشاء ها را به زمین اصلی منتقل کرد. فصل پائیز زمان مناسبی برای تکثیر رویشی سنبل الطیب است. چنانچه انتقال نشاء ها با ماشین انجام گیرد فاصله ردیف ها نباید از 50 سانتی متر کمتر باشد.

آماده سازی زمین :

آماده سازی خاک به زمان و روش کاشت سنبل الطیب بستگی دارد. اگر کشت در پائیز و بعد از برداشت زود هنگام گیاهان وجینی باشد , یک شخم متوسط یا سطحی لازم است. جهت کشت بهاره لازم است در پائیز سال قبل زمین شخم زده شود و در بهار فقط دیسک مناسبی جهت شکستن کلوخ ها زده شود. در دوره رویش , به طور معمول یک تا دو شخم سطحی برای نرم کردن خاک بین ردیف ها , قبل از این که ردیف ها به وسیله شاخ و برگ مسدود شوند لازم می باشد.

روش کاشت  :

کاشت و تکثیر سنبل الطیب توسط بذر به دو روش مستقیم و غیر مستقیم صورت می گیرد.

کاشت مستقیم :

در برخی کشورها به علت بالا بودن رطوبت و بارندگی مناسب همواره از کاشت مستقیم بذر در زمین اصلی استفاده می شود. با استفاده از ردیف کار بذرها به صورت سطحی در ردیفهایی به فاصله 40 سانتی متر کشت می شوند. پس از کشت انجام غلتک مناسب سبب تسریع و هماهنگی در جوانه زدن و رویش بذر میشود.

کاشت غیر مستقیم :

 در اواسط تابستان )نیمه دوم تیر) بذرها را خزانه ای که آماده شده است کشت می کنند روی بذرها را حداکثر 1/0 سانتی متر با خاک برگ می پوشانند. سپس غلتک مناسبی زده می شود. چون نور و رطوبت سبب تسریع در جوانه زنی بذر می شود سطح خزانه را با پوششهای مناسبی می پوشانند پس از سبز شدن باید به برچیدن پوششهای مذکور اقدام نمود. برای هر هکتار زمین به 500 تا 700 متر مربع خزانه نیاز است در هر متر مربع به یک گرم و برای هر هکتار زمین به 500 تا 700 گرم بذر نیاز است و نشاء ها در اواخر شهریور تا اوایل مهر که ارتفاع آنها بین 15 تا 17 سانتی متر می رسد باید به زمین اصلی منتقل شوند. با آغاز فصل سرما از رشد و نمو گیاهان کاسته می شود و اندام هوائی گیاهان بر اثر سرما خشک می گردد ولی ریشه ها زنده و از فعالیت خفیفی برخوردارند اوایل بهار سال بعد گیاهان از رشد سریعی برخوردار گشته و ساقه گل دهنده ظاهر می‌شود.

تذکر : اوایل بهار نیز نشاء ها را می توان به زمین اصلی منتقل کرد لیکن عملکرد ریشه کاهش پیدا می کند.

تکثیر رویشی : تکثیر رویشی از طریق تقسیم بوته صورت می گیرد. درتکثیر رویشی گیاهان بسرعت به گل رفته و ریشه توسعه نمی یابد. از این‌رو بندرت از این روش استفاده می‌شود. (1,2,6)

 تناوب کاشت :

اگرچه سنبل الطیب را با هر گیاهی به تناوب می توان کشت نمود لیکن چنانچه در فصل پائیز به انتقال نشاء های سنبل الطیب به زمین اصلی اقدام شود، بهتر است با گیاهانی مانند غلات، خردل، نخود و سبزیجات به تناوب کشت گردد ولی اگر در فصل بهار به انتقال نشاء اقدام شود بهتر است با گیاهان وجینی به تناوب کشت شود. سنبل الطیب نسبت به کشت مداوم در یک زمین بسیار حساس است و تکرار کشت آن در یک زمین پس از دو تا سه سال امکان پذیر است.در زمین هایی که گیاهان ریشه ای مانند سنبل ختایی , انجدان رومی و نعناع کشت شده باشد بهتر است 4-5 سال پس از برداشت آنها سنبل الطیب کشت شود.(1,4,6)

مراقبت و نگهداری  :

چنانچه نشاها در فصل پائیز به زمین اصلی منتقل شوند , ریشه آنها ممکن است به بیرون از خاک رشد کنند. از این رو اوایل بهار باید غلتک مناسبی بر روی گیاهان زده شود. در این فصل نیز کود ازت مورد نیاز گیاهان به صورت سرک باید به خاک اضافه شود.

سنبل الطیب به آب زیاد نیاز دارد, زیرا رطوبت کافی اطراف ریشه و ریزوم سبب افزایش عملکرد ریشه می گردد. آبیاری در این گیاه باید هفته ای یک بار صورت گیرد. البته باید دقت شود آب ایستایی سبب کاهش عملکرد می گردد و می بایست از تجمع آب زیاد در اطراف ریشه جلوگیری شود.

علف های هرز با این گیاه در استقرار و جذب رطوبت , مواد و عناصر غذایی رقابت می کنند. از این رو مبارزه با علف های هرز در طول رویش سنبل الطیب نقش عمده ای در افزایش عملکرد ریشه دارد.برگردان کردن خاک بین ردیف ها نه تنها سبب تهویه خاک و افزایش عملکرد ریشه می شود, بلکه در از بین بردن علف های هرز بسیار موثر است.

جهت مبارزه با علف های هرز در کشت بهاره می توان قبل از کاشت نشا ها , از علف کش آرزین به مقدار2.5-3.5 کیلوگرم در هکتار استفاده کرد. در کشت پائیزه باید در اوایل بهار سال آینده به طوری که هنوز گیاه به رشد رویشی نرفته از همین علف کش به مقدار 3.5-4.5 کیلوگرم در هکتار استفاده کرد. در سال دوم نیز می توان از همین علف کش به مقدار 4-5 کیلوگرم در هکتار استفاده نمود. همچنین از علف کش مالوران به مقدار 3 کیلوگرم در هکتار نیز می توان بهره برد.

تحقیقات نشان می دهد سنبل الطیب به علف کش های دیوران, سینبار و پندیمتالین (مانند استامپ) مقاومت نشان می دهد و می توان در طول رویش از این علف کش ها استفاده کرد.

از مهمترین آفاتی که خسارت اقتصادی به سنبل الطیب وارد می سازد می توان لارو کرم سفید ریشه را نام برد.این آفت باعث کاهش شدید یا از بین رفتن محصول می شود. جهت مبارزه می توان از سم دیازینون به همراه آب آبیاری استفاده نمود. در بهار نوزاد rub Grass , حشرات علف خوار به طور ذاتی به ریششه گیاه صدمه می زنند, کنترل آنها به وسیله حشره کش ها و روش های بهزراعی باید مد نظر قرار گیرد.

از بیماری های سنبل الطیب می توان سفیدک سطحی را نام برد. از علایم آن این است که سطح برگها را مواد سفید رنگی می پوشاند. جهت پیشگیری از این بیماری قارچی , به کار گیری روش های بهزراعی و استفاده از سموم گوگرد دار مفید واقع می شود.

 بیماری دیگری که ممکن است سنبل الطیب به آن دچار شود قارچ لکه برگی است که در شرایط گرم ومرطوب باعث پژمردگی یا شکستن ساقه گل دهنده و کاهش محصول می گردد. سم پاشی گیاهان جوان با محلول 0.06 درصد بنومیل و نیز سم پاشی با 0.4 تیرام موثر می باشد. از بیماری های دیگر سنبل الطیب می توان به نوعی قارچ زنگ و سفیدک دروغی اشاره نمود.از علایم سفیدک دروغی بروز لکه های زرد یا سفید رنگ در سطح برگها است و در پشت این لکه ها پوشش قارچی به رنگ سفید متمایل به خاکستری به وجود می آید.در بوته های آلوده فواصل میان گره ها کم و ساقه کوتاه تر می شود. سم پاشی با قارچ کش های مناسب باعث 70-95 درصد کاهش خسارت می گردد. همچنین با تاریخ کاشت مناسب و یا از بین بردن حشرات ناقل می توان از آسیب ویرووس موزائیک نقطه ای وارد شده به گیاه جلوگیری کرد.(1,4)

جمع آوری محصول  :

مقادیر اسانس , اسید والرنیک و مشتقاتش و همچنین والپوتریات ها در زمان های مختلف سال تغییراتی را نشان می دهد.

ریشه سنبل الطیب مانند هر ریشه حاوی ماده موثره، در اواخر رویش (پائیز یا زمستان) از بیشترین مقدار ماده موثره برخوردار است. چنانچه نشاء ها در پائیز به زمین اصلی منتقل شده باشند باید در فصل پائیز (مهر – آبان) سال بعد برداشت شوند, در اینصورت نیز توصیه می شود ریشه ها در فصل پائیز بعد برداشت شوند.  اگر نشاء ها در فصل بهار به زمین اصلی منتقل شده باشند بندرت در فصل پائیز همان سال برداشت میشوند.بالاترین مقدار اسید والرینک و مشتقاتش در بهمن و بالاترین مقدار والپوتریات ها در اسفند ماه مشاهده شده است. پس از تاریخ های مذکور مقادیر اسید والرینک و والپوتریات ها کاهش می یابد. این نتایج از سالی به سال دیگر تغییرات کمی را نشان داده است.

 برداشت ریشه در فصل پائیز سال سوم مناسب نیست زیرا عملکرد کاهش می یابد. قبل از برداشت ریشه ابتدا باید اندام های هوایی گیاهان را برداشت کرد.خارج کردن ریشه ها از خاک زمانی که رطوبت خاک کاهش یافته صورت می گیرد. در سطوح کم کشت پس از آبیاری زمین، با بیل یا چهار شاخ اقدام به برداشت ریشه میشود. ولی در سطوح وسیع می توان از یک شخم سبک جهت برداشت محصول استفاده کرد و همچنین می توان با استفاده از ماشین مانند سیب زمینی کن چرخ داری که با نیروی گریز از مرکز کار می کنند و یا سیب زمینی برداشت کن کامل یا ریشه کن با غربال نوسانی یا زنجیره ای و یا حتی با چغندر برداشت کن کامل , محصول ریشه را باید برداشت کرد. پس از برداشت ریشه باید آنها را در دستگاه شوینده و یا در آب با تکان شدید شست و به قطعاتی تقسیم کرد وبلافاصله در دمای 40 تا 50 سانتی گراد خشک نمود.جهت خشک کردن مصنوعی می توان از خشک کن های نقاله ای یا فضای خشک کنی استفاده کرد. زمان خشک کردن در درجه حرارت های مختلف فرق می کند به طوری که در حرارت 40 درجه سانتی گراد به مدت 82 ساعت و در دمای 60 درجه سانتی گراد 54 ساعت کافی می باشد. در یک بررسی روی ترکیبات ریشه های خشک شده در دمای بالا تمایل به از دست رفتن نشان دادند اما تفاوت ها چندان زیاد نبود.میزان والپوتریات ها در مواد گیاهی خشک شده در دمای اتاق در حدود 50 درصد کمتر از مواد گیاهی خشک شده در دمای 50 درجه سانتی گراد بود.زیرا در شرایط خشک کردن آهسته , طول زمان باعث تخریب والپوتریات ها می شود.پس از خشک شدن , ریشه و ریزوم سنبل الطیب باید در انباری کاملاً بسته و محفوظ در برابر نور نگهداری شود.همچنین باید در دمای پائین محافظت شودتا اسانس خود را از دست ندهد.دمای 20-36 درجه باعث تجزیه والپوتریات ها در مدتی کوتاه می گردد. در حالی که در دمای 4 درجه سانتی گراد سرعت تجزیه والپوتریات ها تا حد زیادی کاهش می یابد.  در سال دوم رویش عملکرد ریشه خشک 5/1 تا 2 تن در هکتار و در سال سوم از عملکرد آن کاسته می‌شود. ریشه سنبل الطیب از بوی تند و کم و بیش نامطبوعی برخوردار است لذا از انبار کردن آنها در مجاورت گیاهان مطبوع مانند نعناع , بابونه, ریحان و .... باید خودداری کرد.

اگر هدف جمع‌آوری بذر باشد. بذرهای سنبل الطیب از اواخر اردیبهشت به تدریج می رسند. بذرهای رسیده از گیاه جدا و به کمک پاپوسها به سهولت به اطراف پراکنده می شوند. لذا در برداشت بذر باید دقت نمود تا هدر نرود. در بعضی کشورها بعد از انجام لقاح , گلها را داخل پاکتها ی مخصوص قرار می دهند. پس از رسیدن و کامل شدن بذرها گلها را در حالی که در داخل پاکت هستند از ناحیه زیر دمگل جدا و بذرها را جمع آوری می کنند.از این روش در مقیاس کوچک می توان استفاده کرد . با بارش باران یا وزش باد ممکن است پاکتها پاره یا ساقه ها شکسته شوند.در سطوح وسیع کشت استفاده از پاکت برای جمع آوری بذر مقرون به صرفه نیست.

روشهای یک مرحله ای یا دو مرحله ای روشهای دیگری برای جمع آوری بذر در سطوح وسیع کشت هستند. در روش یک مرحله ای هنگامیکه قسمت اعظم بذرها می رسند ساقه های گل دهنده را باید جدا و سپس خشک کرد. پس از خشک کردن بذرها را بوجاری تمیز و جمع آوری کرده در مکان مناسب باید نگهداری نمود.

در روش دو مرحله ای قبل از رسیدن کامل بذرها ساقه گل دهنده را جدا کرده و برای مدتی روی زمین قرار می دهنده تا کاملاً برسند در مرحله دوم به برداشت، خشک کردن ، تمیز کردن آن اقدام می شود.مقدار عملکرد بذر به روش برداشت آنها بستگی دارد و بین 30 تا 200 کیلوگرم در هکتار است. (1,