صفات مهم در بهنژادی سوسن :

·       شکل گل

( قیفی شکل ، ترومپت شکل ، جامی شکل ، زنگی شکل ، ستاره ای شکل و حالت آویخته )

·       عمر گلجای گل بریده

·       عطر گل ها

·       رنگ گل

·       طعم و نشاسته سوخ ( دارای اهمیت در برخی از کشورها )

·       مقاومت به آفات و امراض

·       مقاومت به تحمل شرايط نامساعد محيطي 

بذرگيري از سوسن:

بذرگيري از سوسن تقريبا راحت بوده و تنها لازم است كه گل خشك شود. بعد از اين مرحله قسمت انتهاي گياه را برداشت نموده و با عمليات هاي ساده كوبش و مالش بذرها استخراج مي شوند.

کارهای صورت گرفته در زمینه بهنژادی سوسن :

ژاپن کشور سوسن است. در مجموع 96 گونه در سراسر دنیا وجود دارد که 15 گونه آن بومی ژاپن است. سوسن در ژاپن به عنوان یک گیاه مقدس مورد توجه است.

    بهنژادي سوسن به منظور بدست آوردن رنگ هاي جديد

آقای  A. Balode که بعنوان یک بهنژادگر سوسن لقب گرفته چندین سال بر روی بدست آوردن گستره ایی از رنگهای سوسن کار کرده است.

این برنامه بهنژادی شروعی بود برای بدست آوردن واریته های جدید با یک گستره وسیع از رنگها. در این پروژه گیاهان مادری پرورش یافتند و هیبریدها جداگانه  ارزیابی شدند. برای هر گیاه با شروع شکوفایی نخستین گل رنگها بطور جداگانه تجزیه و تحلیل می شد.در ارزیابی واریته ها بوسیله رنگ ‘Royal Horticultural Society Color Chart’ مورد استفاده قرار گرفت. تفاوت معنی داری بین و درون آمیزش ها پیدا شد.تجزیه و تحلیل رنگ اجازه نتیجه گیری نهایی ویژگی های نتاج را می داد. این یافت شد که واریته های درون نارنجی قرمز [ اگر به عنوان والد انتخاب شده بودند (‘Compass’, ‘Gran Paradiso’ and ‘Alisa’)  ] هیبریدی تولید می کردند با غالبیت رنگ نارنجی قرمز که بالای آن به رنگ  سفید بود.

در دگرآمیزی  Olga’ (apricot-white with brown spots) x ‘Arabeska’ (salmon-orange) گوناگونی زیادی مشاهده شد. صفاتی که از والد ماده به ارث برد ویژگی های غالب مشخصی بودند شامل : میان سایه ایی از صورتی رزی ، زردآلویی، نارنجی قزل آلایی با نقطه های قهوه ایی که در وسط قابل مشاهده بود. شباهت های هیبرید به والدین بوسیله رنگ تولیدی توسط شیپور سوسن هیبریدی در دگرآمیزی ‘Zemgale’ (creamy white, unspotted) x ‘White Henryi’ (white with yellow-orange centres) بود.  در مجموع 353 گیاه در 14 دگر آمیزی تخمین زده شد.  درآن موارد نشان داده شد که 41% هم غالبی در یک واریته در رنگ، 36% توسط والد ماده و 23% توسط والد نرتعیین می شود.

ü    ورود بهنژادی در میان پلی پلویید های بین گونه ای سوسن ( یک مطالعه سیتوژنتیک مولکولی ) :

این مطالعه مداخله بهنژادی را در میان پلی پلوییدهای میوتیک و متوتیک شرح می دهد.این رخداد بوسیله تجزیه و تحلیل هیبریدهای سوسن بوسیله هیبریدیزاسیون ژنتیکی و بصورت in situ انجام شد. کاریوتیپ ( نقشه کروموزمی) گونه های  L. longiflorum و L.rubellum بوسیله روش های متداول و تکنیک سیتوژنتیکی مولکولی بدست آمد. مشاهدات میکروسکوپی وضع  کروموزم های میوتیک longiflorum ×L. Asiatic هیبرید های بین گونه ایی یک تیپ جدید از بازگشت نوسلار را آشکار کرد، بنابراین میوتیک بازگشت کننده نامحدود نامیده شد( (IMR. نخستین تقسیم بازگشت کننده(FDR) و دومین تقسیم بازگشت کننده (SDR) و IMR نسبت به  نتیجه نهایی ژنتیکی آنها مقایسه شد. دخول کروموزم های همولوگ و کروموزم های سیگمنت از گونه دهنده به درون پذیرنده بوسیله تکنیک رنگ آمیزی کروموزومی تجزیه و تحلیل شد.روش های اصولی نرعقیمی F1 هیبرید بین گونه ایی و BC آنها به طور تکی جای بحث دارد.

ü    کارهای انجام گرفته  بهنژادی سوسن در آسیا :

عمده کشور توجه کننده به بهنژادی سوسن به منظور عادت و فرم رشد و گلدهی کشور ژاپن می باشد.سوسن های بومی ژاپن در 5 تا 4 گروه جای می گیرند.

بیش از 8 گونه از 15 گونه ایی که در ژاپن رشد می کنند بومی این کشور می باشد.در ژاپن سالانه 67 میلیون سوخ و 57 میلیون گل بریدنی تولید می شود. هیبرید های شرقی و هیبرید های آسیایی تقریبا در سراسر این کشور تولید می شود. بسیاری از واریته های هیبرید های آسیایی بوسیله بهنژادگرهای خصوصی و ایستگاه های تحقیقاتی توسعه یافته اند.آقای Nishimura در ناگانو تلاقی 

L. formosanum  با  L. longiflorum  را از حدود سال 1928 شروع و رقمی به نام L. formolongi  را معرفی کرد که دارای این مشخصات بود: گلدهی در سال اول در افزایش با بذر و داشتن برگ های پهن مانند

 L. longiflorum . همانطور که L. longiflorum بوسیله بذر افزایش می یافت به منظور پیش رسی برای گل بریده، مشکل آلودگی ویروسی بوجود نمیامد.

تکنیک های غلبه بر ممانعت های بین گونه ایی، کشت رویان، کشت خامه و گرده وغیره در ژاپن گسترش یافته. اخیرا برخی هیبریدهای جدید از تلاقی

 L. longiflorum   و L. formolongi با دیگر گونه ها ظاهر شده به منظور کشت رویان مورد استفاده قرار می گیرند.

ü    علاوه بر ژاپن در کشور چین نیز نگاهی ویژه به سوسن می شود. در این کشور بدلیل فرهنگ و جشن های خاص آنان سوسن به عنوان یک ماده افزودنی به غذاهایشان مورد توجه است.

سوخ سوسن بعنوان یک سبزی خوراکی بحساب می آید که سرشار از نشاسته بوده و بعضا بسته به گونه تلخ می باشد. ارقام غیر تلخ شامل lancifolium, L. pumilum   L.  بوده که در مقیاس وسیعی در چین بعنوان جزیی از یک غذای سالم در مراسمات ویژه استفاده می شود. در آنجا به میزان زیاد در تابستان میل می شود چون معتقد اند که می تواند باعث کاهش دمای درونی بدن شود.بهنژاد گران در چین از زمان های دور تمام تلاش خود را برای بدست آوردن سوخ های غیر تلخ معطوف داشته اند . نتیجه نهایی این تلاش ها معرفی چند رقم غیر تلخ بسیار مطلوب بوده که معرفترین و مناسبترین آنها Lilium brownii  بوده که به صورت بخار در مراسمات و بعنوان غلیظ کننده سوپ ها ودر فرآیندها برای استخراج نشاسته  استفاده شده. مزه و بافت این گونه با سیب زمینی مقایسه می شود.          

 ü    بهنژادی به منظور افزایش طول عمرگلهای هیبریدهای سوسن آسیایی

Ki-Byung Lim وJ.M. van Tuyl در مرکزتحقیقات بین المللی Business واحد ژنتیک و بهنژادی در هلند در سال 2002 بین واریته های سوسن آسیایی تلاقی انجام داده و تفاوت هایی در طول عمر گل های بوجود آمده مشاهده شد. نتایج برای طول عمر گلها، بصورت جداگانه و مجموع گلها آنالیز شدند و گیاهان نوید بخش برای آزمایشات بعدی انتخاب شدند. همگروه های واریته های والدی با 73 گیاه انتخاب شده و سری اول تحقیقات انجام شد.در بین فاکتور مورد بررسی، طول عمر گل به تعداد گل های هر ساقه، سرعت باز شدن گل و جذب آب وابستگی بیشتری داشت.مقدار طول عمر گل در هر گیاه تکی ظاهر شده با آنکه در همگروه ظاهر شده بود مقایسه شد. شمار گلها، جذب آب و ساقه های زودتر تشکیل شده همبستگی متوسطی با طول عمر گلهای تکی داشتند، درحالی که دیگر فاکتورها مثل تعداد برگ، وزن ساقه و ارتفاع همبستگی نشان ندادند. جذب آب توسط ساقه در طی بعد از برداشت با طول عمر گل تکی همبستگی منفی نشان داد .

گلهای شاخه بریده واریته هایی از سوسن که طول عمر 7 روز دررطوبت و دمای 0تا 1- را داشتند تنها 3 روز در حالت خشک دوام دارند. برای این آزمایش 10 واریته تجاری سوسن در سال 1992 به هلند انتقال یافتند.حدود 2000 دانهال پرورش یافتند تا سوخهای آنان به بلوغ برسند.در سال 1995 نخستین آزمایش طول عمر تحت شرایط کنترل شده محیطی انجام شد و حدود 100 ژنوتیپ انتخاب شدند. 65 ژنوتیپ و واریته والدی برای انتخاب نهایی کاشته شدند.

واریته 921492-2 با 11 روزبیشترین طول عمر را داشت. پس از آن واریته های921425-2 ، 921425-1 ، 921421-1 با 10 روز مقام دوم ، 921442-2 با 9 روز مقام سوم و  Fashion  با 8 روز مقام چهارم را به خود به اختصاص دادند.

ü    هیبریداسیون بین گونه ایی در سوسن :

جنبه های کاربرد اقتصادی و تاکسونومی گونه های هیبریدی در بهنژادی :

سوسن بیش از 80 گونه دارد که در 7 گروه طبقه بندی شده اند. در این گروه ها ارقام پرورش یافته از Sinomartagon, Archelirion و Leucolirion بیشترین اهمیت را در بازارهای اقتصادی را دارند. در حال حاضر بیشتر سوسن های اصلاح شده امید بخش، از رقم های جدیدی که از هیبریداسیون بین گونه ایی با ورود تیمارهای مفید ژنتیکی از گونه ها یا مواد اصلاح کننده متعلق به گونه های وحشی  که تاکنون استفاده از آنها برای اصلاح اقتصادی رایج نیستند، بدست آمده اند. ما داریم تقریبا تمام دگر آمیزهای گوناگون را تلاقی می دهیم واز 1980 در بیش از 28 دگرآمیزی موفقیت هایی به دست آورده ایم. هیبریدهای نسل اول بین گونه ایی مشخصات فنوتیپی بینابین نشان می دهد. هیبریدهای بین گونه ایی یا بین نژادی پرزحمت است اما مدارکی پیدا شده مبنی بر موفقیت بیشتر که موثر ازشکل رویان است. بنابراین به منظور تحقیق روی موفقیت هیبرید درون گونه ایی بین خویشاوندان دور، گونه ها به چندین آزمایشگاه در دنیا انتقال یافتند. برای موفقیت اصلاح دورگه های درون گونه ایی نه تنها تولید نسل اول هیبرید درون گونه ایی بلکه همچنین موفقیت تولید متوالی نسل ها با استفاده از هیبرید درون گونه ایی  ورود تیمارهای با ارزش  اهمیت دارد. یکی از تلاقی های امید بخش بین شرقی ها ( (Orientalsچندین گونه مانند L. henryi, Asiatics, و trumpet lilies  می باشد. برخی از نمونه های با ارزش هیبرید های درون گونه

ایی در سوسن عبارتند از :

L. longiflorum (Leucolirion) × L. monadelphum (Lilium), L. longiflorum × L. lankongense

(Sinomartagon), L. longiflorum × L. martagon (Martagon), L. longiflorum × L. candidum (Lilium), L. henryi (Leucolirion) × L. candidum, L.

longiflorum × L. rubellum (Archelirion), L. longiflorum × Oriental hybrid, Oriental × Asiatic hybrid, L. longiflorum × L. canadense (Pseudolirium),

Oriental hybrid × L. pardalinum (Pseudolirium), Asiatics × L. hansonii and L. longiflorum × L. hansonii among others.

تهییه وتنظیم:

محمد امین ذاکری اصل

دانشجوی کارشناسی ارشد سبزیکاری دانشگاه تبریز